اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
کَيف‌َ تَکفُرُون‌َ بِاللّه‌ِ وَ کُنتُم أَمواتاً فَأَحياکُم ثُم‌َّ يُمِيتُکُم ثُم‌َّ يُحيِيکُم ثُم‌َّ إِلَيه‌ِ تُرجَعُون‌َ «28»
(چگونه بخدا کافر ميشويد و حال آنکه شما مردگان بوديد پس شما را زنده نمود سپس ميرانيد و دو مرتبه زنده نمود و باز بسوي او بازگشت ميکنيد) کيف از ادات استفهام است و بآن از کيفيّت و حالت چيزي سؤال ميشود و در آيه با تعجب سؤال از وجه و دليل کفر آنان ميشود که با اينکه آيات و براهين واضحه و ادلّه کامله بر وجود خدا و وجوب عبادت و اطاعت او چگونه کفر ميورزيد و راه عبادت غير حق را انتخاب و اختيار ميکنيد چنانچه در آيه ديگر ميفرمايد أَ فِي اللّه‌ِ شَک‌ٌّ فاطِرِ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ«3» و «کفر» در لغت بمعني ستر و پوشاندن است چنانچه در ذيل آيه شريفه
1- ص 381
2- ص 408
3- سوره ابراهيم آيه 11
جلد 1 - صفحه 488
«إِن‌َّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا سَواءٌ عَلَيهِم الاية» بيان آن گذشت و ظاهر از کفر در اينکه آيه انکار وجود خدا است که مسلک طبيعيين و دهريان است چنانچه از سياق استدلال آيه معلوم ميشود و لازمه اينکه انکار، انکار جميع معتقدات ديني است زيرا رکن اساسي دين اعتقاد بمبدء و معاد است و ساير امور ديني از رسالت و امامت و عدل و صفات حق لازمه اينکه دو اصل است و کسي که اينکه دو اصل را منکر شود همه را منکر است.
«وَ کُنتُم أَمواتاً» موت خلاف حيات است و اختلاف شد که آيا نسبت موت و حيات نسبت تضادّ است که هر دو امر وجودي و ضدّ يکديگر باشند چنانچه از بسياري آيات استفاده ميشود مانند آيه الَّذِي خَلَق‌َ المَوت‌َ وَ الحَياةَ«1» و آيه حَتّي إِذا جاءَ أَحَدَکُم‌ُ المَوت‌ُ«2» و آيات ديگر و يا نسبت بين آنها نسبت عدم و ملکه که موت عدم حيات باشد و تحقيق در مقام اينست که موت نسبت بحيوة نباتي و حيواني عدم و ملکه است يعني بمردن حيات نباتي و حيات حيواني زائل ميشود، و نسبت بحيوة انساني نسبت تضادّ است يعني موت عبارت از انتقال از نشئه به نشأه‌يي ديگر است و بعبارت ديگر موت عبارت از انتقال از حيات عالم دنيا بحيوة عالم برزخ است و در آيه شريفه بهر دو معني اشاره شده، «کُنتُم أَمواتاً» اشاره بموت بمعني عدم حيات است که عبارت از دوراني است که انسان جماد بوده و حس و حرکتي نداشته و «فَأَحياکُم» اشاره بحيوة نباتي و حيواني و انساني است که پس از آن بانسان عنايت شده و «ثُم‌َّ يُمِيتُکُم» اشاره بانتقال انسان از عالم دنيا بعالم برزخ است، و «ثُم‌َّ يُحيِيکُم» اشاره بحيات عالم برزخ است که روح انساني پس از مردن ببدن نحوه تعلّقي پيدا ميکند براي سؤال قبر و با زبان روحي تکلّم ميکند و با چشم روحي مي‌بيند و با گوش روحي ميشنود و پس از سؤال و جواب روح انساني با قالب مثالي در عالم برزخ متنعّم بنعم روحاني و يا معذّب بعذاب روحاني خواهد بود
1- سوره ملک آيه 2
2- سوره انعام آيه 61
جلد 1 - صفحه 489
تا قيامت برپا شود«1» «ثُم‌َّ إِلَيه‌ِ تُرجَعُون‌َ» اشاره ببازگشت روح انساني و حيواني ببدن جسماني است و معني رجوع همين است نه اينکه بعضي از صوفيه توهم کرده‌اند که وجود موجودات بوجود واجب الوجود متصل ميشوند چنانچه در آغاز از وجود او جدا شده بودند و اينکه مسلک وحدت وجود غلطي است که ما در ذيل آيه شريفه «وَ لَهُم عَذاب‌ٌ أَلِيم‌ٌ» در ردّ منکرين خلود اشاره بآن نموديم و بعضي از مفسرين جمله «ثُم‌َّ يُحيِيکُم» را اشاره بحيوة قيامت دانسته‌اند و ثم‌ّ در «ثُم‌َّ إِلَيه‌ِ تُرجَعُون‌َ» را بمعني و او گرفته‌اند، ولي اينکه معني خلاف سياق آيه است که ثم‌ّ در جملات قبل بمعني تراخي و ترتيب گرفته شود و در اينجا از سياق قبل تغيير داده شود و اينکه آيه شريفه مشتمل بر سه نوع دليل بر وجود صانع عالم است: حسي وجداني، منطقي برهاني، ديني قرآني:
اما حسّي وجداني استفاده ميشود از جمله «کُنتُم أَمواتاً فَأَحياکُم» که انسان مشاهده ميکند نبوده و بود شده و نبود در بود شدن احتياج بموجد و هستي دهنده دارد امّا دليل منطقي اينکه آيه بر وجود خالق و صانع عالم از طريق تطوّر و تغيّر در موجودات عالم بويژه انسان است که روزي جماد موجود مرده بوده و سپس
1- صاحب کفاية الموحدين آخذا از مرحوم مجلسي دعواي تواتر نموده که ميت در قبر بهمين حيات حيواني زنده ميشود و با اينکه سخن دچار اشکالاتي ميشود زيرا مسلما اگر کسي پهلوي ميتي باشد نه حس و حرکتي در او مشاهده ميکند و نه صداي او را ميشنود و نه چشمش باز ميگردد و اينکه سخن موجب اعتراضات دشمنان ميگردد ولي بنا بر آنچه گفته شد نه اشکالي وارد ميآيد و نه راه اعتراضي بازميگردد و نه لازم آيد که تاويل و تصرفي در اخبار بشود و ما در کلم الطيب مجلد سيم ص 71 و 72 اينکه مطلب را بيان نموده‌ايم
جلد 1 - صفحه 490
بقوه جاذبه نباتي تبديل به نباتات از سبزيها و ميوه‌ها و دانه‌ها خوراکي و قابل تغذيه حيوان و انسان شده و سپس مراحل نطفه و علقه و مضغه و عظام را طي نموده تا وقتي که روح انساني در او انشاء شده و وارد مرحله انسانيت گرديده و پس از مدتي نيز از اينکه عالم رخت بربسته و بعالم برزخ منتقل شده است آيا در اينکه تطورات و مراحل وجودي چه دست قدرت و نيروي پنهاني بوده که او را سير ميداده!
اينجاست که هر صاحب خردي ناچار بايد بوجود صانع و خالق عالم اذعان نمايد و امّا دليل ديني قرآني اينکه آيه و ساير آيات توحيدي از اينجهت است که اينها منبّه عقل بطريق استدلال بر وجود صانع و توحيد و صفات اوست علاوه بر اينکه اينکه آيه بنحو اجمال دلالت بر ثبوت عالم برزخ و وقايع بعد از موت تا وقوع قيامت و بازگشت خلايق براي حساب و رسيدگي باعمال نيک و بد آنان تا دخول بهشت يا دوزخ مينمايد و بالجمله مفاد آيه شريفه اينست که با اينکه ادلّه واضحه و نشانه‌هاي روشن بر وجود صانع عالم جاي شگفت است که انسان بخدا کافر شود
491