اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
الَّذِين‌َ يَنقُضُون‌َ عَهدَ اللّه‌ِ مِن بَعدِ مِيثاقِه‌ِ وَ يَقطَعُون‌َ ما أَمَرَ اللّه‌ُ بِه‌ِ أَن يُوصَل‌َ وَ يُفسِدُون‌َ فِي الأَرض‌ِ أُولئِک‌َ هُم‌ُ الخاسِرُون‌َ «27»
(کساني که عهد و پيمان خود را پس از بستن آن ميشکنند و آنچه خدا به پيوستن آن امر فرموده قطع ميکنند و در روي زمين فساد مينمايند، و اينان خود زيانکارانند) کلام در تفسير اينکه آيه در چند مقام است:
«مقام اول»
در جمله «الَّذِين‌َ يَنقُضُون‌َ عَهدَ اللّه‌ِ مِن بَعدِ مِيثاقِه‌ِ» اينکه قسمت صفت فاسقين است که در آيه قبل بود و نقض مقابل ابرام است و نقض عهد معني شکستن پيمان و قرارداد است مقابل وفاء بعهد که بمعني پابندبودن به پيمان و عمل نمودن بآنست، و مراد از عهد قرارداديست که بين دو طرف بسته ميشود و اينکه بر سه قسم است:
اول قراردادي که خداوند با بندگانش ميبندد که ايمان بخدا و انبياء و
1- سوره بقره آيه 187
جلد 1 - صفحه 483
اولياء و ملائکه و کتب آسماني و معاد و جزاء بياورند و اوامر و نواهي الهي را بپذيرند و در مقابل بسعادت ابد و بهشت جاوداني نائل شوند و اينکه قرارداد هم تکويني است که بوسيله عقل و فطرت انساني خداوند با بشر منعقد نموده و هم تشريعي که بوسيله انبياء و فرستادگان خود با بني آدم مقرر داشته چنانچه مضمون بسياري از آيات شريفه است مانند آيه شريفه أَ لَم أَعهَد إِلَيکُم يا بَنِي آدَم‌َ أَن لا تَعبُدُوا الشَّيطان‌َ إِنَّه‌ُ لَکُم عَدُوٌّ مُبِين‌ٌ وَ أَن‌ِ اعبُدُونِي«1» (آيا با شما عهدنکردم اي فرزندان آدم که شيطان را عبادت نکنيد بدرستي که او براي شما دشمن آشکارايي است و اينکه مرا عبادت کنيد) و آيه شريفه إِن‌َّ اللّه‌َ اشتَري مِن‌َ المُؤمِنِين‌َ أَنفُسَهُم وَ أَموالَهُم بِأَن‌َّ لَهُم‌ُ الجَنَّةَ«2» (بدرستي که خداوند از مؤمنان جانها و مالهاي آنها را ميخرد به اينکه براي آنان بهشت باشد) و غير اينها از آيات ديگر.
و اينکه معني عام است و شامل عهد ربوبيت و عهد ولايت و عهد تصديق بانبياء و عهد اطاعت و ساير عهود الهي ميشود و اختصاص ببعض موارد ندارد، بلي ممکن است بمناسبت آيه قبل شأن نزولش در حق اهل کتاب باشد که در کتب انبياء سلف از آنان عهد گرفته شده که به پيغمبر اسلام و اوصياء او و دين و کتاب او ايمان بياورند و آنها قبول کردند و پس از بعثت حضرت رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم نقض عهد نمودند و ايمان نياوردند، ولي شأن نزول آيه با عموم منافات ندارد قسم دوم قراردادي است که بنده با خدا ميبندد مانند عهد و نذر و قسم، و وفاي بآنها واجب است و نقض آنها گناه و موجب کفّاره است قسم سوم قراردادي است که در ميان بندگان است مانند عقود و شروط، و هر کدام تابع حکمي است که در فقه بيان شده و ميثاق مصدر ميمي از وثوق بمعني احکام و استواري است و ظن‌ّ قوي را نيز تعبير-
1- سوره يس آيه 60
2- سوره توبه آيه 112
جلد 1 - صفحه 484
بوثوق ميکنند چون احتمالش در دل قوي و محکم، و خلاف آن ضعيف و سست است، و کسي که انسان اطمينان بقول و فعل و ديانت او داشته باشد بثقة تعبير ميشود و خبري که ناقل آن ثقة باشد موثّق گويند.
و مراد از ميثاق عهد، استحکام و استواري آنست بواسطه احکام فطريه و ادلّه عقليه و آيات قرآني و ساير کتب آسماني و اخبار مأثوره که همه اينها سبب استحکام عهود و پيمانهاست
«مقام دوم»
در جمله «وَ يَقطَعُون‌َ ما أَمَرَ اللّه‌ُ بِه‌ِ أَن يُوصَل‌َ»: اينکه جمله معني عامّي است و شامل جميع چيزهايي ميشود که خداوند امر بوصل آنها فرموده از صله نبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم وصله امام عليه السّلام و صله رحم و صله اخوان و غيره امّا صله نبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم باطاعت اوامر و ترک مخالفت او و تخلّق باخلاق و رفتار او و احسان بذريّه آن حضرت و نحو اينهاست و صله امام عليه السّلام نيز باطاعت اوامر و ترک نواهي او و اداء حق او و تشرف بزيارت و اقامه عزاء و ساير توسلات است و اخبار درباره اينکه دو مورد بسيار است که ببعضي از آنها در ذيل آيه وَ يُقِيمُون‌َ الصَّلاةَ اشاره نموده‌ايم و امّا صله رحم در فضيلت آن آيات و اخبار بسيار وارد شده، در قرآن کريم ميفرمايد وَ اعبُدُوا اللّه‌َ وَ لا تُشرِکُوا بِه‌ِ شَيئاً وَ بِالوالِدَين‌ِ إِحساناً وَ بِذِي القُربي الاية«1» (خدا را عبادت کنيد و براي او چيزي را شريک قرار ندهيد و بپدر و مادر احسان کنيد و بخويشان نيز احسان نمائيد) و نيز ميفرمايد وَ اتَّقُوا اللّه‌َ الَّذِي تَسائَلُون‌َ بِه‌ِ وَ الأَرحام‌َ إِن‌َّ اللّه‌َ کان‌َ عَلَيکُم رَقِيباً«2» (و بپرهيزيد از عذاب خدايي که مورد سؤال و بازرسي قرار ميگيريد
1 و 2- سوره نساء آيه 40 و آيه 2
[.....]
جلد 1 - صفحه 485
درباره او و درباره خويشاوندان، بدرستي که خداوند بر شما نگهبان و مراقب است) و نيز در صفات اولوا الالباب ميفرمايد الَّذِين‌َ يَصِلُون‌َ ما أَمَرَ اللّه‌ُ بِه‌ِ أَن يُوصَل‌َ وَ يَخشَون‌َ رَبَّهُم وَ يَخافُون‌َ سُوءَ الحِساب‌ِ«1» (صاحبان خرد کساني هستند وصل ميکنند آنچه را که خدا بوصل آن امر فرموده و از پروردگارشان بيم ميدارند و از بدي حساب ميترسند) و اينکه آيه نيز مشتمل همه انواع صله است و از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
2» «ان اعجل الخير ثوابا صلة الرحم»«
(محققا عمل نيکي که ثوابش زودتر از هر چيزي بانسان ميرسد صله رحم است) و نيز فرمود
3» «من سرّه ان يمدّ في عمره و ان يبسط في رزقه فليصل رحمه»«
(کسي که خوشش ميآيد از اينکه عمرش طولاني و رزقش فراخ شود، بايد صله رحم کند) و از امير المؤمنين عليه السّلام روايت شده که
صلوا ارحامکم و لو بالتسليم
»«4» (با خويشاوندانتان به پيونديد اگر چه بسلام باشد) و از حضرت باقر عليه السّلام روايت است که فرمود
5» «صلة الارحام تزکّي الاعمال و تنمي الاموال و تدفع البلوي و تيسّر الحساب و تنسئ في الاجل»«
(صله رحم اعمال آدمي را تزکيه و اموال را نموّ و بلا را دفع، و حساب را آسان، و اجل را تأخير مياندازد) و از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود
6» «صلة الرحم تهون الحساب يوم القيمة و هي منساة في العمر و تقي مصارع السوء»«
(صله رحم حساب را آسان و عمر را فراموش يعني عقب مياندازد و از تصادمات بد حفظ ميکند) و در اينکه صله رحم واجب است يا مستحب‌ّ مؤکّد اختلاف شده و حق‌ّ اينست که حکم آن در موارد و اشخاص و انحاء صله مختلف است و تحقيق در فقه شده و امّا قطع رحم بلا شبهه حرام و از کبائر است، چنانچه از همين آيه و آيات شريفه
1- سوره رعد آيه 21
2 و 3 و 4 و 5 و 6- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 486
ديگر استفاده ميشود. در آيه ديگر ميفرمايد الَّذِين‌َ يَنقُضُون‌َ عَهدَ اللّه‌ِ مِن بَعدِ مِيثاقِه‌ِ وَ يَقطَعُون‌َ ما أَمَرَ اللّه‌ُ بِه‌ِ أَن يُوصَل‌َ وَ يُفسِدُون‌َ فِي الأَرض‌ِ أُولئِک‌َ لَهُم‌ُ اللَّعنَةُ وَ لَهُم سُوءُ الدّارِ«1» و از رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود
2» «ابغض الاعمال الي اللّه تعالي الشرک باللّه ثم قطيعة الرحم ثم الامر بالمنکر و النهي عن المعروف«
(دشمن- داشته‌ترين کارها نزد خداي تعالي شرک بخدا و پس از آن قطع رحم و پس از آن امر بمنکر و نهي از معروف است) و از امير المؤمنين عليه السّلام روايت شده که فرمود
3» «اذا قطعوا الارحام جعلت الاموال في ايدي الاشرار»«
(وقتي که قطع رحم شود مالها در دست بدان قرار گيرد) و در حديث ديگر قطع رحم را از گناهاني شمرده که تعجيل در فناء مينمايد«4» و غير اينها از اخبار ديگر و امّا صله اخوان که عبارت از پيوستن با برادران ديني است اقسام بسيار دارد از زيارت آنان و الفت و مودّت و سبقت بسلام و احسان و ارسال هدايا و ضيافت و قضاء حاجت و اصلاح حال يکديگر و عيادت مرضي و دعاء خير و صدقه بارباب حاجت و غير اينها از انحاء محبّت و وداد که درباره هر يک از آنها و ثمرات و نتائج آنها آيات و اخبار بسيار وارد شده که انشاء اللّه تعالي در مقام مناسبي ذکر خواهيم نمود و بر عکس درباره قطع اينکه صله که تباعد و تقاطع و تفرقه و مسامحه در اداء حقوق يکديگر باشد در مذمتش آيات و اخبار بسيار است که آنها را نيز در مقام خود ذکر خواهيم نمود و کافي است حديثي که در وسائل الشيعة از کنج کراچکي از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم نقل فرموده که
«للمؤمن علي اخيه ثلاثون حقا لا برائة له الا بالاداء او العفو
1- سوره رعد آيه 25
2 و 3 و 4- جامع السعادات
جلد 1 - صفحه 487
الله‌الحديث»}
(مؤمن بر برادر خود سي حق دارد که آنها از وي برداشته نشود مگر اينکه اداء کند يا برادر مؤمنش گذشت نمايد، تا آخر حديث)
«مقام سوم»
در جمله «وَ يُفسِدُون‌َ فِي الأَرض‌ِ أُولئِک‌َ هُم‌ُ الخاسِرُون‌َ» معني افساد و اقسام آن در ذيل آيه شريفه وَ إِذا قِيل‌َ لَهُم لا تُفسِدُوا فِي الأَرض‌ِ الاية گذشت«1» و همچنين معني خسران که زيان در تجارت است مقابل ربح که سود در تجارت ميباشد در ذيل آيه شريفه أُولئِک‌َ الَّذِين‌َ اشتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالهُدي الاية بيان شد، مراجعه شود«2»