تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَ يَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ «27»
جلد 1 صفحه 47
ترجمه
آنانکه ميشکنند پيمان خدا را پس از استواريش و قطع ميکنند چيزيرا که امر کرده است خدا بآن که وصل شود و فساد ميکنند در زمين آنگروه ايشانند زيانکاران..
تفسير
عهد خداوند با بنى آدم استوار شده بود بر اقرار بربوبيت حق جل شأنه و نبوت محمد صلى اللّه عليه و آله و امامت على عليه السلام و محبت و کرامت شيعيانش و امر الهى صادر شده بود بصله رحم و اقارب و دوستان و همسايگان و اهل ايمان و اولياء و انبياء و پيغمبر خاتم (ص) و آل اطهار و اقارب اخيار آنحضرت تا روز قيامت و نيز امر فرموده بود بخيرات و قربات و طاعاتى که موجب اتصال و ارتباط خلق است بحق پس شامل ميشود آيه شريفه شرک و کفر و تفريق ميان انبياء و اولياء و انکار فضل امير المؤمنين (ع) و شيعيانش را و ترک محبت و معاشرت با ارحام و اقارب و همسايگان و ساير اهل ايمان را بلکه ترک هر امريرا که موجب اتصال و قرب خلق است بحق چون آن مقصود با لذات است از هر فصل و وصل و نتيجه ترک و قطع و نقض فساد است در زمين و ثمره وصل صلاح و نظام پس بايد در اداء حقوق تمام صاحبان حقوق که بيان شد کوتاهى ننمود و الا بخسران ابدى که حرمان از نعيم و ابتلاء بعذاب اليم است گرفتار خواهيم شد و اعظم از تمام حقوق پس از حق خداوند حق پيغمبر خاتم (ص) است و حق رحم آنحضرت که به تبع حق او است که بمراتب از حق پدر و مادر بالاتر است پس بايد در اداء حقوق سادات و ذريه طاهراش کوشيد تا شربت وصل از دست آن حضرت نوشيد و در اعزاز و اکرام و احترام ايشان کوتاهى ننمود تا راه قرب باستان مقدسش را پيمود.
تنبيه چندى بود عازم بودم که مسائل محل ابتلائيرا که در کتب فقهيه نديدم مفصلا ذکر شده باشد بقدر وسع خود شرح دهم اينک در ضمن اين تفسير بمناسبت آيات انشاء اللّه تعالى موفق باين مقصود خواهم شد و از آن جمله است مسئله قطع رحم وصله آن آنچه بطور اجمال فقهاء عظام بيان فرموده‌اند آنستکه قطع رحم از معاصى کبيره وصله آن واجب است و بنظر حقير اهم مصاديق آن و الدين است که اداء حقوق آنها صله رحم و ترک آن قطع و موجب عقوق است که آنرا يکى از هفت معصيت کبيره که مورد اتفاق مسلمانان است شمرده‌اند و بتجربه قطعيه رسيده است که کسيکه
جلد 1 صفحه 48
عاق و الدين باشد از دنيا خير نمى‌بيند يا جوان‌مرگ ميشود و يا بفقر و فاقه و سختى گرفتار ميگردد و بالعکس هر کس پدر و مادر از او راضى باشند عمرش طولانى و بنعيم دنيا و آخرت فائز خواهد شد و در خبر قدسى است که خداوند فرمود بعزت و جلال خود قسم که اگر عاق و الدين عبادت جميع پيغمبران را بنمايد از او قبول نميکنم و اول خطى که در لوح محفوظ نقش گرفت آن بود که منم خدائى که جز من خدائى نيست هر که پدر و مادر از او راضى باشد من نيز از او راضيم و هر که پدر و مادر بر او خشمناک باشد منهم بر او خشمناکم، و از حضرت رسول (ص) روايت شده است که بوى بهشت از هزار سال راه شنيده ميشود ولى نميشنود آنرا کسيکه قطع رحم کرده باشد و نفرين فرمود کسى را که پدر و مادر يا يکى از آندو از او راضى نباشند که خدا هرگز او را نيامرزد و جبرئيل آمين گفت و اخبار در اين باب زياد است مقصود نمونه از آن بود و بکم‌تر چيزى هم پدر و مادر حق پيدا ميکنند که اولاد را عاق نمايند، از حضرت صادق (ع) روايت شده است که هر که از روى خشم به پدر و مادر خود نگاه کند در حالتى که آنها بر او ظلم نموده باشند خداوند هيچ نمازى را از او قبول نميکند و بوى بهشت بمشامش نمى‌رسد و کمتر چيزى که موجب عقوق ميشود گفتن کلمه اف است در مقابل پدر و مادر و اگر کمتر از آن چيزى تصور ميشد خداوند آنرا تعيين ميفرمود، و از حضرت کاظم (ع) سؤال نمودند که اگر کسى به اولاد خود از باب محبت بگويد پدر و مادرم فدايت چگونه است جواب فرمودند اگر پدر و مادر گوينده زنده باشد از عقوق حساب ميشود: و صله بر دو قسم است واجب و مستحب صله واجب اداء حقوق واجبه آنها است که فقهاء عظام متعرض شده‌اند از آن جمله اطاعت اوامر آنها است در غير واجبات و محرمات از امورات مباحه و مستحبه و مکروهه بلکه در واجبات کفائيه با وجود من به الکفايه هم قائل شده‌اند و در واجبات و محرمات اگر چه اطاعت آنها لازم نيست ولى بايد بهر وجه ممکن است تحصيل رضاى آنها را بنمايد و تظاهر در خلاف آنها نکند، و صله مستحب احسان در باره آنها زيادتر از مقدار واجب است که از حضرت رسول (ص) مروى است که فرمود نيکوئى در باره پدر و مادر افضل است از نماز و روزه و حج و عمره و جهاد در راه خدا و در صورت تعارض حقوق پدر و مادر بنظر حقير اطاعت پدر را بايد ترجيح دهد و احسان بمادر را
جلد 1 صفحه 49
و تا ميتواند بايد سعى کند که اختلاف را از ميان آندو رفع نمايد براى آنکه بتواند بحقوق هر دو عمل نمايد و دعاى در حق آنها لازم است اگر چه مذهب آنها حق نباشد و آيات و اخبار در اين باب بسيار است عمده مقصود بيان امورى است که کمتر متعرض آن شده‌اند از آن جمله بيان موضوع رحم و مصداق صله و قطع است که بنظر حقير چون بيانى در اين باب از شرع نرسيده مراد از رحم مطلق خويشاوندى نسبى است که عرفا قوم و خويش حساب شوند اگر چه خيلى دور باشند و محرميت در بين نباشد و مراد از صله مطلق پيوند و اتصال و اتحاد و يگانگى و دلجوئى و کمک و احسان و محبت و مودت و الفت است که موجب حفظ روابط قوميت باشد و مراد از قطع مطلق ايذاء و اهانت و خيانت و نفاق و شقاق است و هر چه را که موجب دلتنگى و برودت و قطع روابط وداديه گردد چنانچه اگر حاجتى داشته باشند و شخص متمکن از قضائش باشد و ننمايد و دلتنگ شوند قطع رحم نموده و اگر ترک مراوده کند و در موقع مناسب ديدن ننمايد بدون عذر موجه بنظر حقير مشمول اين آيه است بلکه اگر آنها کناره‌گيرى کنند و ترک معاشرت نمايند و باين مناسبت شخص هم ترک کند بعيد نيست مشمول باشد چنانچه از پيغمبر (ص) روايت شده است که بدترين اعمال نزد خداوند شرک است و بعد از آن قطع رحم و بايد شخص قطع نکند رحم خود را اگر چه او قطع نمايد بلى اگر احراز کند که او از مراوده ملول ميشود و باين جهت ترک نمايد عيب ندارد چون قطع صادق نيست ولى بايد بانحاء ديگرى صله نمايد خلاصه آنکه بهر وسيله ممکن است بايد اتصال و اتحاد را حفظ کند و بعد از حقوق ارحام حقوق ذوى الحقوق و دوستان و احسان کنندگان است که بايد کاملا مراعات نمود و تدارک باحسن کرد اخص خصوص حق معلم و استاد است که فرموده‌اند کسيکه حرفى بکسى تعليم نمايد او را بنده خود نموده يعنى بايد متعلم از معلم اطاعت نمايد چنانچه بنده از مولاى خود اطاعت ميکند و بعضى خواسته‌اند حق معلم را بر حق پدر و مادر رجحان دهند و بنظر حقير چون پدر و مادر نوعا حق تعليم هم دارند حق آنها رجحان دارد بلى اگر پدر و مادر هيچ حق تعليم نداشته باشند شايد حق معلم رجحان پيدا کند ولى احکام خاصه که راجع بآنهاست بحال خود باقى است بعد از اينها حق همسايه است که هر که در اداء آن کوتاهى کند مسئول است از حضرت ختمى مرتبت مروى است که بعضى همسايه‌ها سه حق دارند و آنهمسايه رحم
جلد 1 صفحه 50
مسلمان است و بعضى دو حق و آنهمسايه مسلمان است و بعضى يک حق و آنهمسايه کافر است که فقط حق همسايگى دارد، و نيز از آنحضرت مروى است که نيک همسايه دارى کن تا مسلمان باشى و هر کس روزها روزه بگيرد و شبها عبادت کند و همسايه خود را اذيت نمايد او از اهل جهنم است، و از حضرت امير المؤمنين (ع) مروى است که پيغمبر (ص) نوشت بمهاجر و انصار که همسايه آدمى مانند نفس او است در آنکه اضرار نفس حرام و حفظش واجب است و احترام همسايه مانند احترام مادر است و بقدرى آنحضرت سفارش همسايه را فرمود که ما تصور کرديم براى همسايه ارث مقرر خواهد شد خلاصه آنکه با همسايه هم بايد مانند ارحام احسان نمود و در حوائج او سعى کرد و چيزى را از او دريغ ننمود و در مواقع لزوم ديدن کرد و مهربانى و دلجوئى و گاه‌گاهى احسان و کمک و دستگيرى نمود و اسباب اذيت او را فراهم نکرد و ترک معاشرت ننمود که اين وصلت هم مأمور به و قطعش حرام است و از براى همسايه هم حد تحقيقى تعيين نشده است ظاهرا بايد محوّل بعرف شود که تا هر مقدار اطلاق همسايه ميشود مراعات آداب شود اگر چه مستفاد از بعضى اخبار آنستکه از چهار جانب تا چهل خانه همسايه است و شايد منظور منتهاى حد همسايگى باشد و اللّه اعلم، پس از اينها حقوق اهل ايمان است بيکديگر که شيخ انصارى (قده) در کتاب مکاسب متعرض شده و از امير المؤمنين (ع) نقل نموده که پيغمبر (ص) فرمود از براى مسلمان بر برادر خود سى حق است که رهائى از آنحقوق پيدا نمى‌کند مگر باداء آن يا عفو نمودن برادر مؤمن او را بپوشد لغزش او را و ترحم کند بر حال او و بپوشاند عورت او را و درگذرد از خطاى او و قبول کند عذر او را و رد نمايد غيبت او را و کوتاهى نکند در نصيحت او و مراعات نمايد دوستى او را و رعايت کند تعهد او را و عيادت کند او را در مرض او و حاضر شود در موت او و اجابت کند دعوت او را و قبول کند هديه او را و تلافى کند احسان او را و شکر گذارد نعمت او را و کوتاهى نکند در يارى او و حفاظت نمايد از عيال او و برآورد حاجت او را و اجابت نمايد مسئلت او را و چون عطسه نمايد باو يرحمک اللّه بگويد و ارشاد نمايد گم شده او را و جواب دهد سلام او را و بخوبى با او تکلم نمايد و بخوشى باو انعام کند و قسم او را قبول نمايد و دوست او را دوست داشته باشد و دشمنى با او نکند و يارى کند با او خواه ظالم باشد خواه مظلوم و يارى او وقتى ظالم باشد بآنستکه او را از اين عمل قبيح منصرف نمايد و وقتى مظلوم باشد بآنستکه رفع
جلد 1 صفحه 51
ظلم از او نمايد و او را بحقش برساند و او را تسليم ظالم ننمايد و ذليل نکند و بخواهد براى او از خير آنچه براى خود ميخواهد و نخواهد براى او آنچه را براى خود نميخواهد پس از بيان حقوق فرموده است کسيکه در اداء اين حقوق کوتاهى کند و روز قيامت صاحب حق از او مطالبه نمايد خداوند او را حاضر فرموده پس حکم ميفرمايد از براى صاحب حق بر ضرر کوتاهى کننده در خاتمه امر لازم است تاکيدى در باب حق سادات شود که چنانچه در ذيل تفسير آيه اشاره شد اعظم حقوق است چون دوستى آنها مزد رسالت است و اگر در اداء حق آنها قصورى يا تقصيرى روى دهد در اداء حق پيغمبر اکرم کوتاهى شده است و انسان عاق پيغمبر (ص) ميشود که به مراتب از عاق و الدين بالاتر است و حقوق واجبه ايشان نصف خمس است که بنظر حقير از جهت تعلق حق ايشان بعين بنحو ملکيت طوليه بايد شخص خودش ببرد و به آنها برساند و اذن حاکم شرع هم لازم نيست و ديگر اکرام و احترام و محبت و مودت ايشان است و از حضرت ختمى مرتبت مرويستکه شفاعت من ثابت است از براى هر کس اعانت نمايد ذريه مرا بدست يا زبان يا مال خود و فرمود چهار کس را من شفاعت ميکنم در روز قيامت اگر بقدر تمام اهل دنيا معصيت نموده باشند (اول) آنکس که اکرام کند ذريه مرا (دوم) آنکه حاجت ايشانرا برآورد (سوم) آنکس که سعى نمايد از براى آنها در وقتى که مضطر شده باشند (چهارم) آنکه بدل و زبان با آنها دوستى کند و فرمود اکرام کنيد خوبان ذريه مرا از براى خدا و بدان ايشان را براى من و از اينجا معلوم ميشود شرافت نسبت بآنحضرت بقدرى است که بواسطه معصيت از بين نميرود و گمان ميکنم چنانچه شواهدى هم دارم که ذکرش موجب تطويل است اگر خداى نخواسته انحرافى هم از مسلک حق براى ايشان روى دهد توجهات اجداد کبارشان شامل حال آنها شود و سعيد از دنيا بروند در هر حال تکليف ما آنستکه باحترام پيغمبر (ص) از آنها احترام نمائيم و کاملا ايشانرا اگر چه فاسق هم باشند با غير بيک چشم نگاه نکنيم و مراعات توصيه خدا و رسول را در باره ايشان بنمائيم و ثمره طيبه را از اين شجره طيبه بدست بياوريم ولى انصاف آنستکه ايشان هم بايد احترام پيغمبر (ص) را از سايرين بيشتر داشته باشند و کارى نکنند که اهانت از مقام مقدس نبوى شود بلکه بايد از غير خودشان بهتر باشند تا جد امجدشان از ايشان راضى و خوشنود باشد نه
جلد 1 صفحه 52
آنکه خداى نخواسته کارى کنند که عاقشان فرمايد و يکى از سعادات بزرگ وصلت با اين خاندان مقدس است چه دختر بدهند و چه دختر بگيرند چون نسبت سببى يا نسبى با پيغمبر (ص) پيدا ميکنند و باين شرافت فائز ميگردند ولى بايد اجتناب نمايند بعد از مواصلت از طلاق که موجب قطع فراهم نشود و کاملا بايد مراعات ادب و احترام را بنمايند که مبادا کارى کنند که پيغمبر (ص) و حضرت زهراء عليها السلام از آنها مکدر شوند و از اين مواصلت استثنا شده است جمع بين دو زن فاطميه که احتياط شديد در ترک آنست زيرا در روايت صحيحه وارد شده که اين امر بحضرت زهراء سلام اللّه عليها ميرسد و بر او گران ميايد و اين نکته هم ناگفته نماند که در اثبات نسب شهرت کافى است شجره نامه لازم ندارد بلکه همينقدر باحتمال آنکه اولاد پيغمبر (ص) باشد اگر اين آداب را بجا بياورند مأجورند اگر چه در واقع نباشد بنابر اين راه وسوسه شيطان مسدود است خداوند توفيق عنايت فرمايد.