تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَکُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَ هُوَ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ «29»
بعد از آن شمه‌اى از آيات قدرت خود را بيان فرمايد که:
هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَکُمْ: پروردگار شما آن ذاتى است که به قدرت بالغه آفريده براى انتفاع و فايده شما، ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً: آنچه در زمين است بتمامه از کوهها و نباتات و جمادات و حيوانات را.
تبصره: آيه شريفه بيان نعمت ديگر است مترتب بر نعمت اولى، زيرا نعمت اوليه ايجاد انسانى است و در اين آيه بيان خلق آنچه بقاى نوع انسان موقوف بر آنست به يک کلمه جامعه اشاره فرمايد.
حضرت صادق عليه السلام به مفضل فرمايد «1»: تأمل کن که براى مصالح بنى آدم مهيا گرديده خاک براى بنا، و آهن براى صنعتها، و چوب براى کشتيها و غير آنها، و سنگ براى آسيا و غير آن، و مس براى ظرفها، و طلا و نقره براى معاملات، و جواهر براى ذخيره گذاشتن، و حبوبات براى خوردن، و ميوه‌ها براى تفکّه، و گوشت براى خوردن، و بوى خوش براى لذّت، و دواها براى تصحيح بدن، و چهار پايان براى بار برداشتن و سوار شدن، و هيزم براى افروختن، و خاکستر براى ساروج ساختن، و ريگ براى فرش زمين؛ و چه مقدار مى‌توان شمرد از امثال آن. خبر ده مرا از کسى که داخل خانه‌اى شود و نظر کند به خزانه‌ها که مملو باشد از آنچه مردم محتاجند و هر چيز را بجاى خود بيند؛ آيا تصور مى‌کند که بدون تدبير و مدبّرى و به غير تقدير مقدّرى به عمل آمده باشد؟ پس چگونه تجويز توان کرد که عالم با اين وسعت که در هر امرى از آن انواع مصلحت منظور شده،
«1» توحيد مفضل، ترجمه علامه محمّد باقر مجلسى، مجلس اوّل صفحه 74.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 106
بى‌مدبرى حکيم و صانعى عليم بوجود آمده! ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ: پس قصد فرمود به آفريدن آسمان، قصدى به اراده و مشيت خود، يعنى به قوّت قاهره و اراده ازليّه.
تفسير برهان: حضرت امير المؤمنين عليه السلام در آيه شريفه فرمايد:
خداى شما آن ذاتى است که ايجاد فرمود براى شما آنچه در زمين است، تا عبرت يابيد و توسل جوئيد به رضوان الهى، و خود را نگاهداريد از عذاب سبحانى «1».
پس از آن شروع فرمود در خلق آسمانها و اتقان آن: فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ: پس تسويه فرمود هفت آسمانها را در اعتدال و تساوى در خلقت، بدون فتور و قصور.
طبرسى در مجمع فرمايد: مفسران را در معنى استوى چند وجه است:
1- قصد خلق آسمان و تسويه آن فرمود. 2- آنکه مستولى شد بر آسمانها به قهر و غلبه خود. 3- آنکه مستولى شد امر و قضاى الهى به آسمان، يعنى امر و قضاى سبحانى از آسمان به زمين نازل مى‌شود.
وَ هُوَ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ: و ذات يگانه حضرت حق به هر چيزى بسيار داناست.
تبصره: آيه شريفه را اشاراتى است:
1- ارشاد به حکم عقل که وجوب شکر منعم باشد. بدين تقرير که ذات خداوندى که تمام روى زمين بلکه آسمان و زمين و هر چه در آن است براى انتفاع و بهره و فايده بردن نوع بشر خلق فرموده، کمال انعام و افضال را منظور داشته؛ البته عقل حکم نمايد به وجوب شکر چنين منعمى که هيچ غرضى نداشته مگر افاضه فيض.
2- ذکر عليم به جاى قدير که مقتضى آيه باشد، به جهت آنست که چون وصف ذات خود فرمود به قدرت و استيلاء، متصل نمود اين دو را به
«1» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 72.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 107
علم؛ زيرا آسمان به اين هيئت غريب و نظمى عجيب و طريق اکمل و وجه احسن، هر آينه مشعر باشد به عالميت صانع عالم به جميع عالميان. لذا در عقب آن فرمود: وَ هُوَ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيمٌ که به منزله تعليل است. کأنّه فرمايد: به جهت آنکه چون ذات يگانه خالق آسمان و زمين و آنچه در آنها باشد، عالم است به حقايق اشياء، لذا آنها را بدين طريق احسن و اکمل و انفع خلق فرمود.
3- دالّ است بر آنکه خالقى که فعل او بر اين ترتيب عجيب و تشکيل غريب باشد، البته عليم خواهد بود.
4- متضمن است ردّ و ابطال توهّمات کفار را که ابدان متفرقه و اجزاء متشتته چگونه عودت يابد! حق تعالى بيان فرمايد که خدا به هر شيئى داناست. و به علم ازلى مى‌داند ذرات اجزاء هر فرد انسانى را به هر مکانى و به هر کيفيتى، و به قدرت تامّه و به حکمت بالغه و به اراده محضه جمع‌آورى فرموده، صورت بندى کرده به نفخه اسرافيل عليه السلام روح در آنها دميده تمامى اولين و آخرين يک مرتبه زنده شده و به عرصه قيامت حاضر آيند.