تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَ تَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَ يَسْفِکُ الدِّماءَ وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ (30)
چون حق تعالى ذکر نمود نعمت حيات، و بيان فرمود خلق آسمان و زمين و آنچه بقاى نعمت حيات منوط به آنست؛ بعد از آن نعمت خلق آدم ابو البشر عليه السلام که اصل همه آدميان است و ذکر شرافت و فضيلت او
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 108
موجب سر افرازى اولاد اوست، بيان فرمود:
وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ: و ياد بياور، و منتهى شود علم تو زمانى را که فرمود پروردگار تو جميع ملائکه را يا جمعى از ايشان- که بعد از استيصال بنى الجان در زمين ساکن بودند- إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً: به درستى که من قرار دهنده‌ام در جميع زمين جانشينى در اقامه حق و تدبير امر. مراد، حضرت آدم صفى اللّه- على نبينا و آله و عليه السلام- است. يا قرار دهنده‌ام خلقى و بدلى را بعد از بنى جانّ که به سبب عصيان و طغيان مستأصل شدند و مراد آدم عليه السلام و ذريه او باشد.
تبصره: علامه مجلسى فرمايد: اجماع مسلمين است، مگر کمى از فلاسفه، بر وجود ملائکه که اجسام لطيفه نورانيّه‌اند، صاحبان دو بال و سه بال و چهار بال و زيادتر، قادرند بر تشکل به اشکال و صور مختلفه بر حسب حکمت و مصلحت به قدرت خدا، و براى آنها حرکات صعود و نزول است، و انبياء و اوصياء آنها را ديده‌اند. و قول به تجرّد آنها و تأويل به عقول و نفوس فلکيّه و قوا و طبايع و غيره، خارج از طريق حق و ناشى از شبهات واهيه است. پس بايد اول پيغمبر را شناخت و بعد ماوراء الطبيعه را از او تعليم نمود؛ زيرا به واسطه ربط نبى با عالم غيب در نظر او مکشوف و از انظار سايرين محجوب است.
على بن ابراهيم قمى روايت نموده از حضرت صادق عليه السلام سؤال شد از ملائکه: آيا آنها بيشترند يا بنى آدم؟ فرمود: قسم به ذاتى که جان من در تحت قدرت اوست، هر آينه ملائکه الهى در آسمانها بيشترند از عدد خاک زمين، و نيست محل قدمى در آسمان مگر آنکه ملکى تسبيح و تقديس مى‌کند خدا را، و نيست درختى و نه ريگى در زمين مگر ملکى موکّل به آن است که هر روز عمل آن را به بارگاه الهى آورد و حال آنکه خدا دانا باشد به آن، و نيست هيچ يک از ايشان مگر آنکه تقرب جويد هر روز به خداى تعالى به ولايت ما اهل بيت و استغفار کند براى دوستان ما و
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 109
لعن نمايد دشمنان ما را و درخواست کند نزول عذاب بر آنها «1».
تنبيه: مراد از خليفه در آيه شريفه، حضرت آدم عليه السلام است و هر پيغمبرى که حق تعالى خليفه خود قرار داده در زمين، به جهت سياست مردم و تکميل نفوس و اصلاح معاش و معاد و نفوذ امر الهى در ميان خلق.
و استخلاف، نه به جهت احتياج خداى تعالى است به خليفه؛ بلکه به سبب قصور بشر است از قبول فيض و تلقّى اوامر او بى‌واسطه. و لذا انبياء را از جنس بشر قرار داد نه ملائکه.
بنابراين آيه شريفه دلالت دارد بر آنکه تعيين خليفة اللّه بايد به جعل و وضع الهى باشد، يعنى پيغمبر و امام بايد از جانب خدا تخصّص يابد؛ زيرا فرموده من قرار دهنده‌ام خليفه در زمين، و جعل را تخصيص به ذات احديت خود داده و بندگان را ممنوع ساخته از مداخله در آن. و چون بايد ميان خليفه خدا و حق تعالى ربط معنوى باشد، همچنين ميان خليفه پيغمبر و حضرت پيغمبر بايد تشابه صورى و معنوى باشد، نه تباين کلى. يعنى از حيث علم و فضل و کمال و اخلاق و صفات حسنه، قرين بلکه نفس نفيس او باشد.
پس خليفه و جانشين بلافاصله بعد از حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به نصّ خدا حضرت امير المؤمنين على عليه السلام است نه غير.
بيان: در تفسير برهان «2» از حضرت امير المؤمنين مروى است که فرمود:
هر که نگويد من چهارمين خلفاء چهارگانه‌ام، پس بر او باد لعنت خدا.
حسن بن زيد از حضرت صادق عليه السلام تفسير اين کلام را خواهد.
حضرت بيان فرمايد که خدا فرمود وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً پس آدم عليه السلام اول خليفة اللّه باشد؛ و فرمود يا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناکَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ پس داود خليفه دوم باشد؛ و سومى هارون خليفه حضرت موسى عليه السلام است. پس حضرت امير المؤمنين على
«1» سفينة البحار، جلد 2، صفحه 546 (بنقل از تفسير قمى و بحار الانوار)
«2» تفسير برهان، جلد اوّل صفحه 75، حديث 13.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 110
عليه السلام خليفه حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم چهار مى‌باشد.
قالُوا أَ تَجْعَلُ فِيها: گفتند ملائکه: آيا قرار مى‌دهى در زمين، مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَ يَسْفِکُ الدِّماءَ: کسانى را که فساد کنند در زمين و بريزند خونهاى امثال خود را به غير حق که اعظم گناهان است. صدور اين کلام از ملائکه بر وجه استعلام و استکشاف از حکمت و مصلحت آن بوده، نه بر وجه اعتراض، زيرا ملائکه معصومند از صفات قبيحه و معاصى.
وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ: و حال آنکه ما تنزيه مى‌کنيم تنزيهى که مقترن به حمد و ثناى تو باشد، وَ نُقَدِّسُ لَکَ: و به پاکى تو را مى‌خوانيم و صفات نقص را از ذات تو دور و تو را به عظمت و جلال ياد کنيم. قالَ إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ: فرمود خداى تعالى در جواب ملائکه: به درستى که من مى‌دانم آنچه را که شما نمى‌دانيد در خلق اين خليفه و جعل آن از حکم و مصالح غيبيّه.
تفسير على بن ابراهيم قمى و علل الشرايع صدوق از حضرت باقر عليه السلام که حضرت امير المؤمنين عليه السلام فرمود: چون خداى تعالى اراده فرمود خلقى را بيافريند، بعد از گذشتن از جن و نسناس در زمين هفتاد هزار سال، حجاب آسمانها را مرتفع و امر فرمود ملائکه را به نظر در زمين.
چون ملائکه ديدند معاصى و فساد در زمين و خونريزى را، بزرگ آمد بر ايشان و غضب نمودند. براى خدا عرض کردند: پروردگارا تو عزيز و قادر عظيم الشأن و اين خلق تو ذليل حقير متقلب به نعمت تو و متمتع به عافيت تو و در قبضه تصرف تو، معصيت تو را نمايند به اين گناهان بزرگ؛ با اين حال غضب نفرمائى و انتقام نکشى، و تو مى‌شنوى و مى‌بينى و به تحقيق عظيم است بر ما و بزرگ دانيم آن را به ساحت کبريائى تو. خطاب شد:
من قرار دهم در زمين خليفه‌اى تا حجت من باشد بر خلق. عرض کردند: آيا قرار دهى کسانى را که فساد و خونريزى نمايند؟ اين خليفه را از ما مقرّر فرما که حسد و بغض و خونريزى نداريم و تسبيح و تقديس ذات يگانه تو را کنيم. حق تعالى خطاب فرمود: من مى‌دانم آنچه را که شما نمى‌دانيد. به
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 111
درستى که من اراده فرمودم خلق خليفه‌اى به قدرت کامله خود، و قرار دهم از ذرّيه او انبياء مرسلين و عباد صالحين و ائمه هادين، و مقرر سازم ايشان را خلفاء خود بر بندگان در زمين که هدايت کنند ايشان را به طاعت، و نهى نمايند از معصيت، و حجت من باشند بر خلق و ترساننده ايشان. «1»