اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
هَل يَنظُرُون‌َ إِلاّ أَن يَأتِيَهُم‌ُ اللّه‌ُ فِي ظُلَل‌ٍ مِن‌َ الغَمام‌ِ وَ المَلائِکَةُ وَ قُضِي‌َ الأَمرُ وَ إِلَي اللّه‌ِ تُرجَع‌ُ الأُمُورُ (210)
آيا انتظاري جز اينکه دارند که خدا در سايبانها از ابر، و فرشتگان اينان را بيايند و امر و حکم الهي واقع شود و بسوي خدا کارها بازگشت ميکند هَل يَنظُرُون‌َ نظر در اينجا بمعني انتظار يعني مترصد و مترقب و چشم براه بودن است و التفات از خطاب بغياب و اعراض از مخاطبه با آنان براي ايعاد و تهديد آنان است، يعني بعد از آنکه اينهمه آيات باهرات و دلائل بينات براي ايشان آمد آيا منتظر و متوقع چنين امري هستند!
إِلّا أَن يَأتِيَهُم‌ُ اللّه‌ُ مراد از اتيان و آمدن خدا آمدن آثار عظمت و قدرت و قهر و غضب اوست، و ممکن است مراد ظهور آثار قيامت و وقوع شدائد آن باشد چنانچه در آيه ديگر ميفرمايد: کَلّا إِذا دُکَّت‌ِ الأَرض‌ُ دَکًّا دَکًّا، وَ جاءَ رَبُّک‌َ وَ المَلَک‌ُ صَفًّا صَفًّا، وَ جِي‌ءَ يَومَئِذٍ بِجَهَنَّم‌َ يَومَئِذٍ يَتَذَکَّرُ الإِنسان‌ُ وَ أَنّي لَه‌ُ الذِّکري«2» و ممکن است مراد آمدن عذاب الهي باشد چنانچه بر امم سابقه ميآمد چنانچه در آيه ديگر ميفرمايد هَل يَنظُرُون‌َ إِلّا أَن تَأتِيَهُم‌ُ المَلائِکَةُ أَو يَأتِي‌َ أَمرُ رَبِّک‌َ کَذلِک‌َ فَعَل‌َ الَّذِين‌َ مِن قَبلِهِم وَ ما ظَلَمَهُم‌ُ اللّه‌ُ وَ لکِن کانُوا أَنفُسَهُم يَظلِمُون‌َ، فَأَصابَهُم سَيِّئات‌ُ ما عَمِلُوا وَ حاق‌َ بِهِم ما کانُوا بِه‌ِ يَستَهزِؤُن‌َ«3» و اينکه آيه و نظائر آن از آياتي است که مجسمه و مشبهه بآنها تمسک جسته‌اند مانند آيه شريفه:
1- سوره آل عمران آيه 3
2- سورة الفجر آيه 21- 23
3- سورة النحل 33- 34
جلد 2 - صفحه 390
فَأَتاهُم‌ُ اللّه‌ُ مِن حَيث‌ُ لَم يَحتَسِبُوا«1» و آيه فَأَتَي اللّه‌ُ بُنيانَهُم مِن‌َ القَواعِدِ«2» و آيه وَ جاءَ رَبُّک‌َ و آيه ثُم‌َّ استَوي عَلَي العَرش‌ِ«3» و آيه بَل يَداه‌ُ مَبسُوطَتان‌ِ«4» و امثال اينها.
ولي بعد از آنکه بادله قطعيه عقليه و آيات محکمه قرآنيه مانند:
لَيس‌َ کَمِثلِه‌ِ شَي‌ءٌ«5» و لا تُدرِکُه‌ُ الأَبصارُ«6» و غير اينها از آيات ديگر ثابت شد که خداوند از جسم و لوازم جسمانيت منزه و مبرّاست و محل حدوث حوادث و عروض عوارض واقع نميگردد بايد اينکه آيات را بر معاني حمل نمود که قرائن داخليه و خارجيه عقليه اقتضاء ميکند و با ساحت قدس پروردگار و ذات بي‌نياز واجب الوجود سازگار است.
فِي ظُلَل‌ٍ مِن‌َ الغَمام‌ِ ظلل جمع ظله بمعني سايبان و هر چيزي است که سايه بيندازد و بر قطعه ابر از اينجهت که سايه مياندازد اطلاق ميشود و غمام بمعني سحاب و ابر است و من براي بيان ظلل است و مراد عذاب و نحو آنست که در قطعات ابر ظاهر شود و همين کلمه قرينه واضحه است بر اينکه مراد اتيان خدا نيست بلکه مراد اتيان آثار غضب اوست و گرنه در قطعات ابر گفته نميشد بلکه بايد در قطعه ابر گفته باشد.
وَ المَلائِکَةُ مطابق سياهي قرآن مرفوع و عطف بکلمه «اللّه» است يعني انتظار ميکشند که فرشتگان بر آنها وارد شوند نه اينکه مجرور و عطف بر ظلل باشد و معني اينکه خدا در ميان ملائکه بيايد.
وَ قُضِي‌َ الأَمرُ و امر واقع شود يعني آنچه بايد بشود واقع شود از انقضاء عالم و بسته شدن باب توبه و وقوع قيامت و نحو اينها.
1- سوره حشر آيه 2
2- سورة النحل آيه 26
3- سوره سجده آيه 3
4- سوره مائده آيه 69
5- سورة الشوري آيه 11
[.....]
6- سوره انعام آيه 103
جلد 2 - صفحه 391
وَ إِلَي اللّه‌ِ تُرجَع‌ُ الأُمُورُ و همه امور بخدا بازگشت ميکند، و تمام حيثيات و اعتبارات از مال و منال و جاه و جلال و قدرت و اختيار و رياست و سلطنت و ساير خصوصيات و عناوين و امتيازات القاء ميشود و همانطور که آمده بودند برميگردند