اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ رَأَيت‌َ النّاس‌َ يَدخُلُون‌َ فِي دِين‌ِ اللّه‌ِ أَفواجاً «2» فَسَبِّح بِحَمدِ رَبِّک‌َ وَ استَغفِره‌ُ إِنَّه‌ُ کان‌َ تَوّاباً «3»
و اينکه سوره يکي از معجزات قرآن است چون اينکه سوره قبل از فتح مکه نازل شده بود و اينکه خبر ميدهد که فتح ميکني و نصرت مييابي، و گفتند: پيغمبر از اينکه سوره دانست که عمرش بآخر رسيده و از دار دنيا رحلت ميفرمايد، و گفتند:
چون آيه نازل شد که فرمود: إِنَّک‌َ مَيِّت‌ٌ وَ إِنَّهُم مَيِّتُون‌َ زمر آيه 30 پيغمبر (ص) درخواست کرد از خداي متعال که اينکه موت من در چه موقعي است اينکه سوره نازل شد که موقعش إِذا جاءَ نَصرُ اللّه‌ِ ... الايه است، و اخباري هم از إبن عباس و عايشه و غير اينها روايت کرده‌اند که منتهي بمعصوم نيست و سند معتبري هم ندارد، و در آيه هم دلالتي بر اينکه مراد فتح مکه است ندارد، و فتوحات پيغمبر هم منحصر بفتح مکه نيست، و دلالتي بر اينکه وفات پيغمبر و رحلت باشد هم ندارد و آنچه بنظر ميآيد و اللّه اعلم بمراده اينکه مفاد اينکه آيه مفاد آيات ديگري است مثل آيه شريفه:
وَعَدَ اللّه‌ُ الَّذِين‌َ آمَنُوا مِنکُم وَ عَمِلُوا الصّالِحات‌ِ لَيَستَخلِفَنَّهُم فِي الأَرض‌ِ کَمَا استَخلَف‌َ الَّذِين‌َ مِن قَبلِهِم وَ لَيُمَکِّنَن‌َّ لَهُم دِينَهُم‌ُ الَّذِي ارتَضي لَهُم وَ لَيُبَدِّلَنَّهُم مِن بَعدِ خَوفِهِم أَمناً يَعبُدُونَنِي
جلد 18 - صفحه 252
لا يُشرِکُون‌َ بِي شَيئاً نور آيه 55، و آيه شريفه: وَ إِذ أَخَذَ اللّه‌ُ مِيثاق‌َ النَّبِيِّين‌َ لَما آتَيتُکُم مِن کِتاب‌ٍ وَ حِکمَةٍ ثُم‌َّ جاءَکُم رَسُول‌ٌ مُصَدِّق‌ٌ لِما مَعَکُم لَتُؤمِنُن‌َّ بِه‌ِ وَ لَتَنصُرُنَّه‌ُ آل عمران آيه 81، و مثل آيه شريفه هُوَ الَّذِي أَرسَل‌َ رَسُولَه‌ُ بِالهُدي وَ دِين‌ِ الحَق‌ِّ لِيُظهِرَه‌ُ عَلَي الدِّين‌ِ کُلِّه‌ِ وَ لَو کَرِه‌َ المُشرِکُون‌َ توبه آيه 33، و آيه شريفه: هُوَ الَّذِي أَرسَل‌َ رَسُولَه‌ُ بِالهُدي وَ دِين‌ِ الحَق‌ِّ لِيُظهِرَه‌ُ عَلَي الدِّين‌ِ کُلِّه‌ِ وَ کَفي بِاللّه‌ِ شَهِيداً فتح آيه 28، و آيه شريفه: هُوَ الَّذِي أَرسَل‌َ رَسُولَه‌ُ بِالهُدي وَ دِين‌ِ الحَق‌ِّ لِيُظهِرَه‌ُ عَلَي الدِّين‌ِ کُلِّه‌ِ وَ لَو کَرِه‌َ المُشرِکُون‌َ صف آيه 9، و غير اينها از آيات که تمام اينها راجع بزمان ظهور حضرت بقية اللّه و دوره رجعت حضرت رسالت و ائمه هدي است که تمام انبياء رجعت فرمايند و در تحت لواي پيغمبر اکرم و دين مقدس اسلام و نصرت آن حضرت باشند، و دين اسلام سرتاسر عالم را فراگيرد و خردلي از شرک در روي زمين نباشد بجميع اقسام خمسه شرک نه ذاتي نه صفاتي، نه عبادتي نه افعالي نه نظري، و تمام افراد جن و انس در تحت دين اسلام درآيند و هر کدام قابل هدايت باشند هدايت شوند و هر که قابل نيست هلاک شود و شيطان و شياطين از بين بروند، و وقت معلومي که خدا بشيطان وعده داده برسد که فرمود: فَإِنَّک‌َ مِن‌َ المُنظَرِين‌َ إِلي يَوم‌ِ الوَقت‌ِ المَعلُوم‌ِ حجر آيه 38 که ميتوان گفت: اصل غرض الهي و حکمت خلقت عالم و جن و انس براي اينکه زمان است و پيغمبر و ائمه اطهار سرتاسر دنيا را سلطنت کنند بدون خوف و ترس و مبني بر اينکه استفاده شروع کنيم در تفسير اينکه سوره مبارکه:
إِذا جاءَ نَصرُ اللّه‌ِ که خداوند نصرت فرمايد دين مقدس اسلام را و پيغمبر اکرم و ائمه اطهار و مؤمنين و قرآن مجيد و احکام شريعت مطهره طبق فرمان خدا را.
وَ الفَتح‌ُ که تمام صفحه زمين فتح شود و يک مخالف در روي زمين نباشد.
وَ رَأَيت‌َ النّاس‌َ الف و لام النّاس الف و لام جنس است که شامل جميع افراد ناس ميشود بلکه مي‌گوييم: ناس جمع انسان است و النّاس جمع محلي بالف و لام ظهور در عموم دارد وضعا نه اطلاقا شامل تمام افراد انس ميشود.
يَدخُلُون‌َ که جميع افراد بشر داخل ميشوند.
جلد 18 - صفحه 253
فِي دِين‌ِ اللّه‌ِ دين الهي تدين بجميع عقائد حقه و بقرآن مجيد و بجميع ضروريات دين و مذهب و بجميع احکام الهي که هيچگونه ضلالتي و جهالتي در آن نباشد که بعقيدة ما مذهب اثني عشري با جميع خصوصيات آن.
أَفواجاً جمع فوج است شامل تمام فوجها ميشود که فوجي باقي نميماند.
فَسَبِّح بِحَمدِ رَبِّک‌َ تسبيح تنزيه حق است از جميع عيوب و نواقص که ذاتا و صفة و افعالا هيچ نقص و عيبي در ساحت قدس ربوبي نيست که اعظم عيوب و نواقص احتياج است لذا مي‌گوييم: مرکب از اجزاء نيست زيرا مرکب احتياج به اجزاء دارد و هر جزئي احتياج بجزء ديگر دارد و تمام اجزاء احتياج بمرکب بالکسر دارند، بسيط است في غاية البساطة، جسم نيست زيرا جسم مرکب از ماده و صورت است و هر کدام احتياج بيکديگر دارند:
هيولي در بقا محتاج صورت || تشخص کرد صورت را گرفتار
بعلاوه جسم چهار قسم است جمادي نباتي حيواني انساني، مرئي نيست چون صورت ندارد، مکان ندارد که احتياج بمکان داشته باشد، جوهر نيست جواهر خمسه چون جوهر مرکب از وجود و ماهيت است چه از مجردات باشد مثل عالم عقول و نفوس و ارواح، و چه صورت بلا ماده باشد مثل قالب مثالي، چه صورت مع الماده باشد، عرض نيست که محتاج بمحل و موضع باشد که تعريف عرض را کردند که: اذا وجد وجد في المعروض و اعراض هم نه عرض داريم کم کيف، اينکه وضع متي حدّه، اضافه رنگ و بو، و طعم مثل و مانند و شبيه و عديل، و ضد و ندي از براي او نيست زيرا مرکب از ما به الامتياز و ما به الاشتراک ميشود و ذي اجزاء و لازم ميآيد احتياج چنانچه ذکر شد و تحميد جامع جميع کمالات است. بوحدته و بساطته علم قدرت عظمت و کبريايي حي و افعالش تمام موافق حکمت و مصلحت، عدل في فعله ظلم نميکند فعل قبيح و لغو از او صادر نميشود خلق و رزق و احياء و اماته و عزت و ذلت و غني و فقر و صحت و مرض در تحت مشيت و اراده او است عفوّ است غفور است توّاب است قاهر و غالب و عزيز و کبير است.
جلد 18 - صفحه 254
وَ استَغفِره‌ُ استغفار پيغمبر و ائمه هدي و انبياء و ساير معصومين نه براي معصيت و نافرماني است زيرا خيال معصيت در قلب مطهر آنها خطور نميکند بالاخص اينکه خانواده که ترک اولي هم از آنها صادر نشده بلکه استغفار پيغمبر از جهات ديگر است، يکي آنکه در نظر کفار و مشرکين پيغمبر را مذنب ميگفتند مغفرت الهي اينکه است که آنها بشرف اسلام مشرف شوند و بفهمند که آنچه نسبت بحضرت ميدادند غلط و خلاف بوده و دامن مبارکش آلوده باين مزخرفات و کفريات نبوده، ديگر آنکه طلب مغفرت براي امت مرحومه ميکند که غفران آنها تفضلي است در حق پيغمبر و کانه گناه آنها را گناه خود ميداند، ديگر آنکه بنده به هر درجه و مقامي نائل شود خود را در جنب عظمت حق کوچک و حقير و مقصر ميداند مثل بعضي نيست که عجب کنند و ايمن از مکر اللّه خود را بدانند، ديگر آنکه ممکن به هر پايه برسد در مقابل نعم الهي نميتواند شکرگزار باشد کجا پيغمبر اکرم (ص) ميتواند شکر نعم الهي را در حق خود کند که او را اول مخلوق خود قرار داده و خاتم انبياء و افضل از جميع مخلوقات و دين او را افضل اديان و کتاب او را افضل کتب و اوصياء او را افضل از جميع اوصياء و ساير مخلوقات خود و امت او را افضل امم، و مقام محمود و مقام شفاعت کبري و ساير نعم باو عنايت فرمود لذا عرض ميکند در پيشگاه الهي:
ما عرفناک حق معرفتک و ما عبدناک حق عبادتک.
پس استغفار پيغمبر اينکه است که خداوند متعال بهمين مقدار که از من ساخته شده اکتفاء فرمايد و خداوند هم وعده باو داده فرمود:
إِنَّه‌ُ کان‌َ تَوّاباً خداوند بسيار ميپذيرد توبه بندگان را بلکه ميفرمايد اينکه اندازه که عبادت و بندگي ميکني از تو درخواست نکرده‌ام و توقع ندارم: طه ما أَنزَلنا عَلَيک‌َ القُرآن‌َ لِتَشقي يک قسمت از اوقات خود را براي استراحت بگذار: يا أَيُّهَا المُزَّمِّل‌ُ قُم‌ِ اللَّيل‌َ إِلّا قَلِيلًا نِصفَه‌ُ أَوِ انقُص مِنه‌ُ قَلِيلًا أَو زِد عَلَيه‌ِ وَ رَتِّل‌ِ القُرآن‌َ تَرتِيلًا اينکه آنچه بنظر آمد در تفسير اينکه سوره مبارکه و اللّه اعلم و از علماء اعلام و دانشمندان بزرگ درخواست ميکنم که اگر خطايي و اشتباهي در اينکه بيان بلکه در ساير موارد شده لطفا تذکر دهند و عفو فرمايند. هذا ما عندنا و انا العبد عبد الحسين الطيب غفر اللّه
جلد 18 - صفحه 255
له و يتلوه تفسير سورة المسد و بقية السور و الحمد للّه و الصلاة علي نبينا و أئمتنا و اللعن علي اعدائنا و ظالمينا و غاصبي حقوقنا ابد الابدين و دهر الداهرين.
سورة المسد
سورة ابي لهب و بعضي گفتند: سورة المسد، و بعضي گفتند: سورة اللهب. از إبن بابويه باسناده از حضرت صادق (ع) فرمود:
(اذا قرأتم تبت يدا أبي لهب فادعوا علي ابي لهب فانه کان من المکذبين الّذين يکذبون النبي (ص) و ما جاء به من عند اللّه عز و جل)
و از خواص القرآن از پيغمبر (ص) فرمود:
(من قرا هذه السورة لم يجمع اللّه بينه و بين ابي لهب)
اشاره به اينکه داخل جهنم نميشود، و اخبار ديگري هم روايت کرده.