آیه ۳ سوره نصر

سوره نصر(النصر)، آیه ۳ · جزء ۳۰ · صفحه ۶۰۳

فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَ اسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ كَانَ تَوَّاباً

پروردگارت را تسبیح و حمد کن و از او آمرزش بخواه که او بسیار توبه‌پذیر است!

معنی کلمات و عبارات
«إِسْتَغْفِرْهُ»: از او طلب آمرزش کن. إستغفار از دلتنگی و شدّت غم و اندوه از عدم ایمان قوم خود (نگا: انعام / ، حجر / ، هود / ، فاطر / محمّد / ، فتح / . «تَوَّاباً»: بسیار توبه‌پذیر.
نزول

سال ۲۱ بعثت(دوره مدنی) بازپخش وحی در این سال

شأن نزول: شأن نزول آیات ۱ تا ۳

معمر از زهرى نقل کند که موقع فتح مکه وقتى رسول خدا صلى الله علیه و آله و سلم داخل مکه شد، خالد بن ولید را مأمور فرمود تا با کسانى از دشمنان که در پائین مکه هستند، قتال و نبرد نماید. خالد برفت و آن‌ها فرار کردند و عده اى اسلحه به زمین گذاشتند سپس قبیله هاى اعراب دسته دسته و فوج فوج داخل در دین اسلام مى گردیدند و خداوند این سوره را نازل فرمود. این سوره آخرین سوره ایست که بر پیامبر اسلام نازل گردید و گویند بعد از نزول این سوره عمر رسول خدا صلی الله علیه و آله یک سال بوده است.

کتاب المصنف از عبدالرزاق.

در آن زمان چه می‌گذشت (۱۴ رویداد)
نکات آیه
۱ - لزوم تسبیح و حمد خداوند و طلب بخشش گناهان از پیشگاه او «فسبّح بحمد ربّک و استغفره» ۲ - تسبیح و حمد خداوند و استغفار به درگاه او، پس از مشاهده امدادهاى الهى و گرایش وسیع مردم، به دین، فرمان و توصیه خداوند به پیامبر(ص) «إذا جاء نصر اللّه و الفتح . و رأیت الناس یدخلون فى دین اللّه أفواجًا . فسبّح بحمد ربّک و استغفره» ۳ - خداوند، مبرّا و منزّه از هر عیب و نقص و شایسته ستودن و تمجید کردن «فسبّح بحمد ربّک» ۴ - شایسته ترین سخن براى نفى عیب از خداوند، ستایش او است. «فسبّح بحمد ربّک» «باء» در «بحمد ربّک» براى استعانت است; برخى آن را «باء» مصاحبة مى دانند. برداشت یاد شده، ناظر به معناى اول است. ۵ - لزومِ همراه ساختن تسبیح با حمد خداوند «فسبّح بحمد ربّک» «باء» در «بحمد ربّک» ممکن است براى مصاحبة باشد. ۶ - ستایشِ خداوند، تنها با سخنى شایسته است که کمترین شائبه عیب شمارى و تنقیص در آن نباشد. «فسبّح بحمد ربّک» حمد، زمانى مى تواند وسیله تسبیح باشد که در الفاظ و عبارت هاى برگزیده آن، منزّه دانستن خداوند از عیب ها جلوه گر باشد. ۷ - خداوند، مرّبى و مدبّرى شایسته و بى عیب، براى پیامبر(ص) و دیگران است. «فسبّح بحمد ربّک» مخاطب در «ربّک»، گرچه پیامبراکرم(ص) است; ولى سیاق سوره، بر تمام انسان ها منطبق است. در این موارد آن حضرت به عنوان رسول و نیز فردى از افراد بشر، مورد خطاب قرار گرفته است. ۸ - امدادهاى الهى در فتح مکه، جلوه ربوبیت خداوند بر پیامبر(ص) و مایه پیشرفت اهداف رسالت آن حضرت بود. «إذا جاء نصر اللّه و الفتح ... فسبّح بحمد ربّک» ۹ - توجّه به ربوبیت خداوند، زمینه ساز تسبیح، حمد و استغفار به درگاه او است. «فسبّح بحمد ربّک و استغفره» ۱۰ - درخواست مصونیت از عذاب الهى، توصیه خداوند به پیامبر(ص) «و استغفره» غفران و آمرزش از جانب خداوند، این است که بنده را از رسیدن عذاب، به او باز دارد (بصائر فیروزآبادى). بر این اساس استغفار پیامبر(ص)، به معناى درخواست رهایى از عذاب است. اطمینان آن حضرت به عصمت خویش، نمى تواند مانع درخواست رهایى از عذاب باشد; زیرا مقام عصمت، دستاورد همین درخواستِ مصونیت و نظایر آن است. ۱۱ - پیامبر(ص)، مأمور مغفرت خواهى و درخواست عفو خداوند، از کوتاهى در تسبیح و حمد او و تقاضاى توجّه و عنایت مجدّد او به آن حضرت «و استغفره» استغفارى که در این سوره به آن امر شده است - به قرینه تعلیق بر نصرت و فتح و عطف بر تسبیح و حمد - استغفار ویژه اى است. این استغفار، در ارتباط با حمد و تسبیح، به معناى درخواست عفو از کاستى هاى آن و در ارتباط با «توّاباً»، به معناى درخواست رجوع مجدّد و مکرر خداوند و تقاضاى عنایت هاى تازه به تازه او است. ۱۲ - پیامبر(ص) در ادامه حیات خویش، نیازمند مغفرت الهى و ملزم به طلب آن از خداوند بود. «و استغفره» استغفار پیامبر(ص) - با آن که معصوم است - ممکن است به معناى درخواست ادامه یافتن مغفرت الهى باشد و مى تواند بیانگر این نکته باشد که پیامبر(ص)، گرچه بالاترین درجه عبادت را داشت; ولى همواره آن را در برابر عظمت خداوند، ناچیز دیده و با احساس شرمندگى به درگاه خداوند از او پوزش مى طلبید برداشت یاد شده ناظر به احتمال نخست است. ۱۳ - احساس قصور در پیشگاه خداوند و عذرخواهى از او، هنگام پیروزى و استقبال عمومى از دین و در اوج قدرت، توصیه خداوند به پیامبر(ص) و شیوه اى مطلوب براى زمامداران و مبلّغان «إذا جاء نصر اللّه و الفتح ... و استغفره» ۱۴ - ذکر صفات جلال و جمال خداوند، پیش از درخواست از او، از آداب دعا و استغفار «فسبّح بحمد ربّک و استغفره» فرمان «تسبیح»، بر ذکر صفات جلالى (سلبى) و فرمان «حمد» بر ذکر صفات جمالى (ثبوتى) دلالت دارد و تقدیم آن دو بر فرمان استغفار، بیانگر برداشت یاد شده است. ۱۵ - امداد مردم و پیروز ساختن آنان بر دشمن، زمینه ساز آمادگى آنان براى پذیرش تکالیف و توجّه به خداوند «إذا جاء نصر اللّه و الفتح ... فسبّح بحمد ربّک و استغفره» ۱۶ - خداوند، بسیار توبه پذیر است. «إنّه کان توّابًا» از آن جهت به خداوند «توّاب» گفته مى شود که توبه بندگان را فراوان و پیاپى مى پذیرد. (مفردات) ۱۷ - توبه استغفارکنندگانى که خداوند را تسبیح و حمد کنند، در پیشگاه خداوند پذیرفته است. «فسبّح بحمد ربّک و استغفره إنّه کان توّابًا» ۱۸ - توجّه بندگان به توبه پذیر بودن خداوند، مایه ترغیب آنان به توبه و استغفار «و استغفره إنّه کان توّابًا» ۱۹ - شکستن توبه، مانع پذیرش توبه مجدد نیست. «إنّه کان توّابًا» ۲۰ - توبه از گناهان بزرگ نیز به درگاه خداوند پذیرفته است. «إنّه کان توّابًا» «توّاب» بر مبالغه دلالت دارد (مصباح). مبالغه درتوبه پذیرى، یا به این معنا است که هر چه توبه تکرار شود، توبه پذیرى هم تکرار خواهد شد و یا این که گناه هر چه بزرگ باشد، خداوند توبه از آن را خواهد پذیرفت. ۲۱ - فرمان خداوند به تسبیح، حمد و استغفار، زمینه ساز توفیق یافتن انسان براى توبه به درگاه او است. «فسبّح بحمد ربّک و استغفره إنّه کان توّابًا» عبارت «تاب اللّه علیه»; یعنى، او را به توبه موفق ساخت (قاموس). جمله «إنّه کان توّاباً»، تعلیل است و بیان مى کند که دستورهاى سه گانه خداوند در این آیه، به دلیل «توّاب» بودن خداوند صادر شده است. ۲۲ - تسبیح، حمد و استغفار، زمینه ساز جلب عنایت و توجّه خداوند «فسبّح بحمد ربّک و استغفره إنّه کان توّابًا» تواب بودن خداوند، ممکن است به معناى رجوع به بندگان باشد; به این معنا که به آنان تفضل کرده آنان را بپذیرد. (برگرفته از قاموس)
تفسیر (۹)
روایات و احادیث
موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

آثار امدادآثار حنث توبهآثار ذکر توبه پذیری خداتوبه از گناهان کبیرهتوصیه به تسبیح خداتوصیه به حاکمانسستی در تسبیح خداسستی در حمد خداعوامل پیشرفت رسالت محمدقبول توبه مستغفرانعوامل توبهعوامل استغفارتوصیه به حمد خداتوصیه به مبلغانموانع قبول توبهنیاز به آمرزشهای خدادرخواست مصونیت از عذاباستمداد محمدآداب حمد خداآثار فتح مکهتوصیه به استغفارآثار حمد خدااهمیت حمد خدااهمیت تسبیح خدازمینه گرایش به دیناهمیت امدادهای خداآثار نصرتهای خداآداب استغفارویژگیهای ربوبیت خدانیازهای معنوی محمدتواباستغفار محمدزمینه تسبیح خداآداب تسبیح خداتوبه پذیری خداآثار تسبیح خدازمینه استغفارخدا و عیبقبول توبهزمینه حمد خدااهمیت استغفارزمینه ذکر خدازمینه لطف خداآثار ذکر ربوبیت خدازمینه توبهآثار استغفاراستمداد از خدامربی محمدزمینه خدا شناسیتسبیح خدامربی انسان هاحمد خدازمینه عمل به تکلیفتوصیه به محمدتکلیف محمدصفات جلالتنزیه خدارسالت محمدنشانه های ربوبیت خداعوامل انگیزشتوصیه های خدااوامر خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۵۷)
  • پیامبر(صلی الله علیه واله)، موظّف به استغفار به درگاه خداوند+۴ آیه
  • دعوت شدن پیامبر(صلی الله علیه واله) به استغفار برای خود، از سوی خداوند+۴ آیه
  • توجّه به پذیرش توبه از سوی خداوند، منشا درخواست مغفرت از او
  • امداد الهی، از عوامل گسترش اسلام+۲ آیه
  • فتح مکّه، از عوامل گسترش اسلام+۲ آیه
  • امداد خداوند، شایسته شکرگزاری+۲ آیه
  • امداد خدا، در خور حمد، تسبیح و استغفار+۲ آیه
  • پیامبراکرم(صلی الله علیه واله) موظّف به تسبیح و استغفار و حمد الهی در برابر امداد الهی+۲ آیه
  • تسبیح خداوند و حمد و استغفار، از جمله وظایف پیامبر(صلی الله علیه واله) و نیز برای نیل به پیروزی (فتح مکّه)+۲ آیه
  • محمّد(صلی الله علیه واله) تحت تربیت خاصّ خداوند+۷ آیه
  • دعوت به استغفار از پروردگار خویش، از روشهای تربیتی+۳ آیه
  • تسبیح همراه با حمد، از اداب تسبیح پیامبر(صلی الله علیه واله)+۶ آیه
  • تسبیح پروردگار از جانب محمّد(صلی الله علیه واله)+۵ آیه
  • امدادهای الهی و گرایش وسیع مردم به دین، زمینهساز تسبیح، همراه حمد از جانب پیامبر(صلی الله علیه واله)+۲ آیه
  • تعلیم شیوه تسبیح به پیامبر(صلی الله علیه واله) از سوی خداوند+۶ آیه
  • پیامبر(صلی الله علیه واله)، موظّف به تنزیه خداوند+۴ آیه
  • توّاب / اسماوصفات+۱۰ آیه
  • نوید خداوند، نسبت به قبول توبه مؤمنان
  • توبه توبهشکنان، مورد پذیرش خدا+۱۰ آیه
  • پذیرش توبه گناهکاران از سوی خدا، حتّی در صورت شکستن توبه قبلی خود+۱۰ آیه
  • دعوت خدا از محمّد(صلی الله علیه واله) مبنی بر توبه و استغفار
  • استغفار در برابر خداوند یگانه، زمینهساز توبه به درگاه او+۵ آیه
  • ذکر خدا با تسبیح و حمد او، زمینهای برای توبه و پذیرش ان از سوی خدا
  • توجّه به توبهپذیری خدا توام با رحمت خود، زمینه توفیق انسان برای توبه+۱۰ آیه
  • وجوب استغفار از گناهان+۲ آیه
  • وجوب استغفار پیامبر(صلی الله علیه واله) از خداوند+۲ آیه
  • لزوم تسبیح خداوند+۶ آیه
  • پیامبر(صلی الله علیه واله)، موظّف به تسبیح و ستایش خداوند، پس از پیروزی بر دشمنان+۲ آیه
  • لزوم همراه بودن حمد خدا با تسبیح او+۶ آیه
  • ربوبیّت خداوند نسبت به همه هستی، از ملاکهای استحقاق حمد و ستایش+۵ آیه
  • پیامبر(صلی الله علیه واله)، مامور حمد و ستایش خداوند، به سبب پیروزی و گرویدن مردم به دین اسلام+۱ آیه
  • تسبیح همراه با حمد، توصیه خداوند به پیامبر(صلی الله علیه واله)+۶ آیه
  • لزوم مقدم بودن تسبیح خداوند بر حمد او+۶ آیه
  • ربوبیّت خداوند، مستلزم تسبیح و تنزیه او+۴ آیه
  • ربوبیّت خداوند، اقتضاکننده حمد و ستایش برای او+۵ آیه
  • فتح مکّه، مایه ابطال ذلیلانه شرک و سربلندی توحید+۲ آیه
  • موظّف شدن پیامبر(صلی الله علیه واله) به تسبیح و تحمید پروردگار، پس از فتح مکّه+۲ آیه
  • پیامبر(صلی الله علیه واله)، مامور استغفار و امرزش خواهی از پروردگار، پس از فتح مکّه+۲ آیه
  • فتح مکّه و روی اوردن فوج فوج مردم به اسلام، نعمتی شایسته سپاس، از ناحیه پیامبر(صلی الله علیه واله)+۲ آیه
  • پیامبر صلی الله علیه و اله، مامور تسبیح و استغفار، در برابر امدادهای الهی+۱ آیه
  • محمّد صلی الله علیه و اله، تحت تربیت خاصّ خداوند+۵ آیه
  • پیامبر صلی الله علیه و اله، موظّف به تسبیح و تنزیه خداوند+۶ آیه
  • ماموریّت پیامبر صلی الله علیه و اله، برای تسبیح همراه با حمد و ستایش خداوند+۶ آیه
  • امدادهای الهی، مقتضی تسبیح پیامبر صلی الله علیه و اله از خدا+۱ آیه
  • گرایش وسیع مردم به دین، مقتضی تسبیح محمّد صلی الله علیه و اله از خدا+۱ آیه
  • خداوند، تعلیمدهنده اداب و چگونگی تسبیح به پیامبر صلی الله علیه و اله+۶ آیه
  • خداوند، تعلیمدهنده شیوه حمد و ستایش الهی به محمّد صلی الله علیه و اله+۱۱ آیه
  • «استَغفِر»+۳ آیه
  • خطاب خاص با مراد عام به محمد صلی الله علیه و اله از سوی خداوند+۱۱ آیه
  • پیامبر صلی الله علیه و اله موظف به تسبیح خدا و اعلام مبرا بودن او از هر عیب و نقص+۶ آیه
  • پیامبر صلی الله علیه و اله موظّف به حمد و ستایش خداوند+۱۰ آیه
  • امرزش گناهان بندگان، جلوهای از ربوبیّت خداوند+۴ آیه
  • وجوب استغفار انسان، از گناهان+۳ آیه
  • استغفار در پیشگاه خداوند، امری واجب، حتی بر پیامبر صلی الله علیه و اله+۲ آیه
  • وجوب تسبیح خداوند+۶ آیه
  • تسبیح و ستایش خداوند، پس از پیروزی بر دشمنان، از وظایف و واجبات پیامبر صلی الله علیه و اله+۲ آیه
  • وجوب همراه بودن حمد خدا با تسبیح او+۶ آیه
واژه‌ها