تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ اسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ کانَ تَوَّاباً «3»
فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ: پس تسبيح کن و تنزيه نماى خداى را، تنزيه مقترن به ستايش پروردگار خود. يعنى مسبح و حامد او باش، به جهت زيادتى عبادت و ثناى او و مزيت انعام او بر تو. يا بگو سبحان اللّه در حالتى که حامد او باشى.
يعنى تعجب نما براى آسان کردن خدا براى تو امرى را که خطور نکرده بود در خاطر هيچ کس، که آن غالب شدن کسى باشد بر حرم. و حمد خدا کن بر نعمت صنيع او سبحانه و قدرت دادن تو را بر آن. يا نماز کن در حالتى که حامد او باشى بر نعمت او. و مؤيد اين است، ام هانى روايت نموده که چون حضرت به مکه داخل شد، به مسجد الحرام آمد و در خانه رفت و هشت رکعت نماز به جاى آورد. «2». يا ثنا کن بر او به صفات جلال يا حامد او باش بر صفات اکرام يا بگو سبحان اللّه و بحمده.
وَ اسْتَغْفِرْهُ: و طلب آمرزش کن او را، إِنَّهُ کانَ تَوَّاباً: به درستى که ذات خدا هميشه باشد قبول کننده توبه از مستغفران و تائبان.
از ام السلمه (رضى اللّه عنها) مروى است که بعد از نزول اين سوره، حضرت در نشستن و ايستادن و رفتن و آمدن و خوابيدن هميشه مى‌گفتى: «سبحانک اللّهمّ و بحمدک و استغفرک و اتوب اليک». سبب آن را پرسيدم فرمود به درستى که من مأمور شده‌ام به اين «3».
«1» منهج الصادقين (چ سوم) ج 10 ص 371.
«2» منهج الصادقين (چ سوم) ج 10 ص 372.
«3» مجمع البيان (چ 1403) ج 5 ص 554.
جلد 14 - صفحه 372
تنبيه- اين مقدمه ثابت شده به دلايل واضحه که انبياء عليهم السّلام معصوم از گناه صغيره و کبيره مى‌باشند و عصمت لازمه مقام ايشان است. بنابراين امر حضرت رسالت به استغفار با تحقق تنزه آن سرور حتى از ترک اولى وجوهى است:
1- هضم نفس او و تواضع او براى حق سبحانه و تعالى.
2- شدت انقطاع از ما سوى اللّه.
3- تعليم امت که اقتدا به آن سرور نمايند، در استغفار و طلب توبه.
4- استغفار آن حضرت براى امت باشد. بزرگى فرموده معنى آنکه طلب آمرزش کن از براى امت يعنى کسانى که داخل در دين شوند، چون آنها اهل معصيت باشند، پس بعد از تنزيه و حمد خدا طلب آمرزش نما براى آنها تا خداوند ثواب رحمت خود را که به يمن و برکت تو که سبب رحمة للعالمين هستى، به ايشان کرم فرمايد و چون اين سوره، آخر سوره‌اى است که بر حضرت نازل شد پس بايد باشد آنچه آخر کار حضرت است و آن نيست مگر اذن شفاعت امت.
تتمه- غرض از خلقت سه چيز است و تمام آنها در اين سوره که آخر سوره است نازل شده:
1- بروز و ظهور حقيقت و مقامات و منزلت و مراتب حضرت ختمى مرتب صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بر تمام خلايق، پس آن را به کلام (إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ) بيان فرمود.
2- غالب شدن آن بزرگوار بر تمام اعداء دين و موحد شدن تمام مکلفين از اهل زمين و قلع و قمع شدن جميع معاندين و کافرين از روى زمين. پس آن را به کلام معجز، «وَ رَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْواجاً» بيان فرمود تا بر هر ذى شعورى معلوم شود که راهى و سببى براى احدى نبود در دخول در اين دين مبين، مگر به شمشير امير المؤمنين و ولايت آن حضرت و ائمه معصومين عليهم السّلام.
3- وصول به رحمت و نعمت که نام آن بهشت است با نعم نامتناهى و آن
جلد 14 - صفحه 373
به شفاعت رحمة للعالمين است براى عاصيان امت و ختم کلام را به استغفار و طلب آمرزش فرمود براى امت که، «وَ اسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ کانَ تَوَّاباً» واقعه فتح مکه- به طور اجمال آنکه در صلح حديبيه از جمله شروط آن بود که متعرض هم نشوند. يکى از بنى بکر شعرى در هجو رسول خواند. غلامى از خزاعه او را منع کرد، نپذيرفت. غلام او را کشت. بنى بکر با خزاعه بناى مقاتله و از قريش مدد خواستند و عهد حضرت را شکستند. حضرت مؤمنين را طلبيد با سلاح حاضر شوند. در سنه هشت هجرت دوم ماه رمضان با ده هزار مرد از مدينه حرکت فرمود تا نزديک مکه. عباس بن عبد المطلب ديد اگر اين لشکر وارد شود يک نفر از قريش باقى نماند. ابو سفيان را گفت واى بر تو حضرت با دوازده هزار مرد مبارز است. گفت چاره چيست؟ عباس گفت رديف من سوار شو تا تو را خدمت حضرت برم و امان براى تو طلبم. خلاصه به در خواست او، حضرت، ابو سفيان را امان داد. او را نگهداشتند. لشکر حضرت را مشاهده کرد. پنج هزار از مهاجر و انصار با اسب‌هاى تازى و شتران سرخ موى و با تيغ‌ها و زره داودى بودند. ابو سفيان گفت: عباس، پادشاهى برادر زاده تو بزرگ شد. عباس گفت پادشاهى مگو اين نبوت و رسالت است. پس لشکر حضرت اطراف را فرا گرفتند. غسل نمود شاکى السلاح بر راحله و سوره فتح قرائت کرد تا به مسجد الحرام در آمد و حجر را استلام و تکبير گفت. سپاه مسلمين صداى تکبير بلند نمودند. بتانى که در اطراف خانه نصب نموده بودند با چوبى که در دست داشت اشاره مى‌کرد و مى‌فرمود. (جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقاً) «1» بتان از اشاره يک يک سرنگون شدند. چند بتى بزرگ بالاى کعبه نصب بود، امير المؤمنين عليه السّلام را امر فرمود پاى به دوش مبارک حضرت گذاشت و آنها را سرنگون نمود و در خانه را باز و صورت انبياء و ملائکه را که مشرکين در خانه رسم کرده بودند، محو نمودند. اهل مکه را فرمود چه مى‌گوئيد و چه گمان داريد؟ گفتند: کلام به خير و گمان به خير، برادرى کريم و برادر زاده کريمى
«1» سورة اسراء، آيه 81.
جلد 14 - صفحه 374
قدرت يافته. به هر چه خواهى! حضرت رقّت نمود: اهل مکه صداى گريه و زارى بلند کردند. حضرت فرمود بد مردمانى بوديد براى پيغمبر خود، او را تکذيب کرديد. خلاصه حضرت جرم و جنايت آنها را عفو کرد و فتح مکه حاصل شد.
تذکره- منقول است که حضرت از فحواى سورة الفتح، رحلت خود را دريافت. جبرئيل را فرمود گويا مرا خبردار گردانى؟ جبرئيل گفت: «يا رسول اللّه و الاخرة خير لک من الاولى.» «1» در جمع بين الصحيحين- حضرت، اصحاب را موعظه و امر به تقوا و پرهيزکارى کرد. بعد فرمود: «ايّها النّاس انّما انا بشر يوشک ان تاتينى رسول ربّى فاجيب. و انّى تارک فيکم الثّقلين کتاب اللّه فيه الهدى و النّور فخذوا بکتاب اللّه و استمسکوا به و باهل بيتى و اذکّرکم اللّه فى اهل بيتى و اذکّرکم اللّه فى اهل بيتى و اذکّرکم اللّه فى اهل بيتى».
يعنى بشرى هستم نزديک شد که رسول پروردگار من ملک الموت بيايد و من اجابت کنم و ميان شما دو چيز سنگين در قدر و منزلت مى‌گذارم: کتاب خدا که در او هدايت و نور است؛ پس فرا گيريد آن را و به آن تمسک نمائيد و ديگر اهل بيت من‌اند. خدا را به شما تذکر دهم در مراعات اهل بيت من و تذکر دهم شما را نسبت به اهل بيت و من تذکر دهم خدا را به شما در مراعات اهل بيت من و اين کلمه اخيره را سه مرتبه تکرار فرمود. «2» گوئيا اين تکرار جهت آن بود که مى‌دانست اصحاب مراعات اهل بيت را نکنند و وصيت آن حضرت را عمل نکنند.
از عبد اللّه عمر مروى است که من همسايه جابر انصارى بودم. يک روز احوال مردمان از من پرسيد و کيفيت اختلاف را بعد از حضرت استفسار کرد.
آنچه ديده و دانسته بودم، به او گفتم. جابر بگريست. بعد گفت شنيدم از رسول خدا فرمود: مردمان در دين خدا داخل شوند فوج فوج و از دين خدا بيرون روند
«1» سوره الضحى، آية 4 و للآخرة خير لک من الاولى. منهج الصادقين ج 10 ص 382- 383.
«2» احقاق الحق (چ اسلاميه) ج 9، ص 318. و به اين مضامين کمال الدين ج 2، ص 235.
جلد 14 - صفحه 375
فوج فوج. «1» يکى از محبّان حضرت امير المؤمنين عليه السّلام نزد معاويه رفت. او را گفت از قرآن چيزى دانى؟ گفت: «الکثير و الطيب» گفت بخوان. خواند «بسم اللّه الرحمن الرحيم اذا جاء نصر اللّه و الفتح و رايت الناس يخرجون فى دين اللّه «2» افواجا». معاويه گفت خطا خواندى. گفت چگونه مى‌بايد خواند؟ معاويه گفت: يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْواجاً. گفت آن در عهد رسول بود که در دين خدا داخل مى‌شدند، اما اين زمان از دين خدا خارج مى‌شوند. معاويه ساکت شد. «3»
«1» منهج الصادقين، (چ سوّم) ج 10 ص 384.
«2» در مدرک داده شده من دين اللّه آمده است.
«3» تفسير ابو الفتوح، ج 12 ص 202. نقل به مضمون.
جلد 14 - صفحه 376
ج14، ص377
سوره يکصد و يازدهم « (تبت)»
سوره تبت- اين سوره مبارکه را ابى لهب و مسد نيز گويند. در مکه نازل شده است.
عدد آيات- پنج.
عدد کلمات- بيست و سه.
عدد حروف- هشتاد و يک.
ثواب تلاوت- ابن بابويه (رحمه اللّه) از حضرت صادق عليه السّلام: اذا قرئتم تبّت يدا ابى لهب و تبّ فادعوا على ابى لهب فإنّه کان من المکذّبين بالنّبىّ و بما جاء من عند اللّه. فرمود هر گاه خوانديد «سوره تبت يدا ابى لهب» نفرين کنيد بر او به درستى که او از تکذيب کنندگان بود به پيغمبر و به آنچه از جانب خدا آمد به پيغمبر- که قرآن است. «1»
«1» ثواب الاعمال، چ حيدرى 1391- ص 155.
جلد 14 - صفحه 378
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ