اين سوره سيماى افراد منفى را معرفى مى‌کند:
کسانى که نسبت به دين، ديدگاه منفى دارند. «يُکَذِّبُ بِالدِّينِ»
نسبت به يتيم و مسکين منفى هستند و آنان را طرد مى‌کنند. «يَدُعُّ الْيَتِيمَ وَ لا يَحُضُّ»
در عبادت و نماز منفى هستند و اخلاص ندارند. «ساهُونَ- يُراؤُنَ»
در خدمت به مردم منفى هستند. «يَمْنَعُونَ الْماعُونَ»
مراد از «دين» در اينجا روز قيامت است، مانند «مالِکِ يَوْمِ الدِّينِ»
«دع» راندن همراه با خشونت و «حض» تشويق و ترغيب ديگران است.
مراد از تکذيب دين و معاد در اين سوره، تکذيب قلبى است، نه قولى؛ زيرا مخاطب
جلد 10 - صفحه 603
سوره، کسانى هستند که نماز مى‌خوانند ولى نمازشان همراه با ريا و خودنمايى و سهو و غفلت است.
«ماعون» از «معن» به معناى ابزار و وسايلى است که معمولًا همسايگان به يکديگر عاريه مى‌دهند تا آنکه نيازشان برطرف شود. مثل ظروف غذاخورى در مهمانى‌ها.
دين يک مجموعه به هم پيوسته است. نمازش از اطعام مسکين و رسيدگى به محرومين جدا نيست.
در روايات، «ساهُونَ» به معناى سستى، ترک و ضايع کردن نماز آمده است. «1»
حساب حضور در نماز جماعت، به خاطر حفظ شعائر الهى، از حساب ريا و خودنمائى به خاطر اهداف نفسانى جداست.
در حديث مى‌خوانيم: کسى که از دادن لوازم منزل خود به همسايگان دريغ ورزد، خدا روز قيامت لطف خود را نسبت به او دريغ خواهد کرد. «2» البته در حديث ديگرى مى‌خوانيم که پرسيدند: ما همسايگانى داريم که هرگاه وسائلى به آنان عاريه مى‌دهيم، مى‌شکنند يا خراب مى‌کنند، آيا گناه است که به آنان ندهيم؟ حضرت فرمود: در اين صورت مانعى ندارد. «3»
در حديث مى‌خوانيم: هر کس به اوقات نماز بى‌اعتنائى کند و نماز را در اول وقت نخواند، ويل دارد. «4»
امام صادق عليه السلام فرمودند: ماعون، شامل قرض الحسنه و هر کار نيک درباره ديگران و در اختيار قراردادن وسائل خانه و از جمله زکات است. «5»
سنگدلى انسان به جائى مى‌رسد که:
نسبت به سخت‌ترين نوع فقر که مسکين است.
نسبت به ضرورى‌ترين نياز که خوراک است.
آن هم به مقدار مصرف نه ذخيره.
نه خود اقدامى مى‌کند و نه ديگران را تشويق مى‌کند.
«1». تفسير نورالثقلين.
«2». تفسير کنزالدقائق.
«3». تفسير نورالثقلين.
«4». تفسير نورالثقلين.
«5». کافى، ج 3، ص 499.
جلد 10 - صفحه 604
نگاهى به مسئله ريا
ريا و سُمعه دو خطر و آفت بزرگ هستند که افراد مؤمن را تهديد مى‌کند. ريا آن است که انسان کارى را براى ديدن مردم انجام دهد و سُمعه آن است که کارى را بجا آورد و هدفش آن باشد که کارش به گوش مردم برسد. اين دو کار از نشانه‌هاى نفاق است. چنانکه قرآن درباره منافقان مى‌فرمايد: «إِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا کُسالى يُراؤُنَ النَّاسَ» «1» چون به نماز مى‌ايستند، نمازشان با کسالت و رياکارى است، همان گونه که به ديگران کمک نمى‌کنند مگر در حال کراهت و نارضايتى. «وَ لا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَ هُمْ کارِهُونَ» «2»
بر اساس روايات، رياکار ظاهرى زيبا و باطنى مريض دارد؛ در ظاهر اهل خشوع و تواضع است، ولى در باطن دست از گناه بر نمى‌دارد. او در ظاهر گوسفند و در باطن گرگ است. به جاى آنکه از دنيا آخرت را بدست آورد، از آخرت به سراغ دنيا مى‌رود و از پرده‌پوشى خداوند سوء استفاده کرده و گناه مى‌کند. پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله فرمود: سخت‌ترين عذاب‌ها براى کسى است که مردم در او خير ببينند در حالى که در او خيرى نيست. فرشتگان اعمال برخى انسان‌ها را بالا مى‌برند، ولى خطاب مى‌رسد: هدفش خدا نبوده است، آن را برگردانيد.
در فرهنگ اسلامى، ريا، نوعى شرک است و امام صادق عليه السلام درباره کسى که عمل نيکى انجام دهد، اما نه براى خدا، بلکه براى اينکه مردم بشنوند و او را ستايش کنند، فرمود: او مشرک است، سپس آيه «لا يُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً» «3» را تلاوت فرمود. «4»
علامت رياکار آن است که اگر ستايش شود کار نيکش را توسعه مى‌دهد و اگر ستايش نشود از کار خود مى‌کاهد. ناگفته نماند که اين همه توبيخ و انتقاد براى کسانى است که از ابتدا، کار را براى غير خداوند انجام مى‌دهند، ولى اگر انسان از آغاز هدفى جز خداوند نداشت، و مردم از کار او آگاه شدند، مانعى ندارد. امام باقر عليه السلام فرمود: هيچ کس نيست مگر آنکه دوست دارد خوبى‌هايش در مردم ظاهر شود، به شرط آنکه از ابتدا نيّت او مردم نباشد. «اذا لم يکن صنع ذلک لذلک» «5»
«1». نساء، 143.
«2». توبه، 54.
«3». کهف، 110.
«4». مجموعه روآيات، از ميزان الحکمة بحث ريا.
«5». کافى، ج 2، ص 297.
جلد 10 - صفحه 605
اخلاص
در برابر ريا و سمعه، اخلاص است که در حديث مى‌خوانيم: خداوند جز خالصان را نمى‌پذيرد «أَلا لِلَّهِ الدِّينُ الْخالِصُ» «1» و هر کس چهل روز خود را خالص کند، چشمه‌هاى حکمت از قلب او به زبانش جارى مى‌شود. «من اخلص لله اربعين صباحا ظهرت ينابيع الحکمة من قلبه الى لسانه» «2» و نشانه ايمان کامل آن است که حُب و بغض و بخشيدن و نبخشيدن براى خدا باشد و افضل عبادت اخلاص است و از فاطمه زهرا عليها السلام نقل شده که فرمود: «من اصعد الى اللّه خالص عبادته اهبط اللّه عزّ و جلّ افضل مصلحته» «3» هر کس عبادت خالص به درگاه خداوند فرستاد، خداوند بهترين مصلحت او را برايش نازل مى‌کند.