آنجا که خداوند در مقام دعوت به توحيد است، ضمير مفرد به کار مى‌برد، همانند «أَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ» «1» پروردگار شما من هستم، پس مرا عبادت کنيد. «أَنَا رَبُّکُمْ فَاتَّقُونِ» «2» من پروردگار شما هستم، از من پروا کنيد. «إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ» «3» همانا من خداوند يکتا هستم.
همچنين درمواردى که خداوند کارى را بدون واسطه انجام مى‌دهد يا در مقام بيان ارتباط تنگاتنگ خالق با مخلوق است، ضمير مفرد به کار مى‌رود، همانند: و «أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ» «4» تنها من بخشنده مهربانم. «فَإِنِّي قَرِيبٌ» «5» من به بندگانم نزديکم.
اما گاهى آيه در مقام بيان عظمت خداوند و شرافت نعمت است که در اين موارد ضمير جمع همچون «إِنَّا» به کار مى‌رود، چنانکه در اين آيه مى‌فرمايد: «إِنَّا أَعْطَيْناکَ الْکَوْثَرَ» زيرا عطاى الهى به بهترين خلق خدا، آن هم عطاى کوثر، به گونه‌اى است که بايد با عظمت از آن ياد شود.
همچنين در مواردى که خداوند کارى را با واسطه انجام مى‌دهد، نظير باران که با واسطه
«1». انبياء، 92.
«2». مؤمنون، 52.
«3». طه، 14.
«4». حجر، 49.
«5». بقره، 186.
جلد 10 - صفحه 610
تابش خورشيد و پيدايش بخار و ابر مى‌بارد، از ضمير جمع استفاده مى‌شود، چنانکه مى‌فرمايد: «وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً» «1»* ما از آسمان آبى فرو فرستاديم.
از ميان يکصد و چهارده سوره قرآن، چهار سوره با کلمه «انّا» آغاز شده است: سوره‌هاى فتح، نوح، قدر و کوثر.
«إِنَّا فَتَحْنا لَکَ فَتْحاً مُبِيناً» ما براى تو پيروزى آشکار قرار داديم.
«إِنَّا أَرْسَلْنا نُوحاً» ما نوح را به سوى مردم فرستاديم.
«إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ» ما قرآن را در شب قدر نازل کرديم.
«إِنَّا أَعْطَيْناکَ الْکَوْثَرَ» ما به تو کوثر عطا کرديم.
در آغاز يکى از اين چهار سوره، از حضرت نوح که اولين پيامبر اولوا العزم است و بعد از حضرت آدم، پدر دوم انسان محسوب مى‌شود، سخن به ميان آمده است. در آغاز سه سوره ديگر، به نعمت‌هاى ويژه‌اى همچون نزول قرآن، پيروزى آشکار و عطاى کوثر، اشاره شده است. شايد ميان اين چهار موضوع ارتباطى باشد که يکى رسالت اولين پيامبر اولوا العزم، ديگرى نزول آخرين کتاب آسمانى، سوّمى پيروزى مکتب اسلام و چهارمى تداوم خط رسالت و ابتر نماندن آن را بيان مى‌کند.
کلمه «کوثر» از «کثرت» گرفته شده و به معناى خير کثير و فراوان است. و روشن است که اين معنا مى‌تواند مصاديق متعدّدى همچون وحى، نبوّت، قرآن، مقام شفاعت، علم کثير و اخلاق نيکو داشته باشد، ولى آيه آخر سوره، مى‌تواند شاهدى بر اين باشد که مراد از کوثر، نسل مبارک پيامبر اکرم است. زيرا دشمنِ کينه‌توز با جسارت به پيامبر، او را ابتر مى‌ناميد و خداوند در دفاع از پيامبرش فرمود: «إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ» دشمن تو، خود ابتر است.
بنابراين اگر مراد از کوثر، نسل نباشد، براى ارتباط آيه اول و سوم سوره، توجيه و معنايى دل‌پسند نخواهيم داشت.
کلمه «ابتر» در اصل به حيوان دم‌بريده و در اصطلاح به کسى گفته مى‌شود که نسلى از او
«1». مؤمنون، 18.
جلد 10 - صفحه 611
به يادگار باقى نمانده باشد. از آنجا که فرزندان پسر پيامبر در کودکى از دنيا رفتند، دشمنان مى‌گفتند: او ديگر عقبه و نسلى ندارد و ابتر است. زيرا در فرهنگ جاهليّت دختر لايق آن نبود که نام پدر را زنده نگاه دارد. بنابراين جمله «إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ» دليل آن است که مراد از کوثر، نسل کثير پيامبر است که بدون شک از طريق حضرت زهرا عليها السلام مى‌باشد.
اين نسل پر برکت از طريق حضرت خديجه نصيب پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله شد. آرى خديجه مال کثير داد و کوثر گرفت. ما نيز تا از کثير نگذريم به کوثر نمى‌رسيم.
فخررازى در تفسير کبير مى‌گويد: چه نسلى با برکت‌تر از نسل فاطمه که مثل باقر و صادق و رضا از آن برخاسته است و با آنکه تعداد بسيارى از آنان را در طول تاريخ، به خصوص در زمان حکومت بنى‌اميّه و بنى‌عبّاس شهيد کردند، امّا باز هم امروز فرزندان او در اکثر کشورهاى اسلامى گسترده‌اند.
در زمانى که خبر تولّد دختر سبب اندوه پدر مى‌شد، به گونه اى که صورتش از غصه سياه گشته و به فکر فرو مى‌رفت که از ميان مردم فرار کند يا دخترش را زنده به گور کند:
«يَتَوارى مِنَ الْقَوْمِ ... أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرابِ» «1» در اين زمان قرآن به دختر لقب کوثر مى‌دهد تا فرهنگ جاهلى را به فرهنگ الهى و انسانى تبديل کند.
بر اساس روايات، نام يکى از نهرها و حوض‌هاى بهشتى، کوثر است و مؤمنان از آن سيراب مى‌شوند. چنانکه در روايت متواتر ثقلين نيز پيامبر فرمود: «انهما لن يفترقا حتى يردا على الحوض» کتاب و عترت از يکديگر جدا نمى‌شوند تا آنکه در قيامت، در کنار حوض به من ملحق شوند.
کوثر الهى، به جنسيّت بستگى ندارد؛ فاطمه، دختر بود امّا کوثر شد. به تعداد کثير بستگى ندارد؛ فاطمه، يک نفر بود امّا کوثر شد. آرى خداوند مى‌تواند کم را کوثر و زياد را محو کند.
خداوند از اولياى خود دفاع مى‌کند. به کسى که پيامبر را بى‌عَقَبه مى‌شمرد، پاسخ قولى و عملى مى‌دهد. وجود فاطمه پاسخ عملى و جمله «هُوَ الْأَبْتَرُ» پاسخ قولى است. خداوند نه
«1». نحل، 59.
جلد 10 - صفحه 612
تنها از اولياى خود، بلکه از همه مؤمنان دفاع مى‌کند: «إِنَّ اللَّهَ يُدافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا» «1»
هديه کننده خداوند، هديه گيرنده پيامبر و هديه شده فاطمه است. لذا عبارت «إِنَّا أَعْطَيْناکَ الْکَوْثَرَ» به کار رفته که بيانگر عظمت خداوند و بزرگى هديه اوست.
هر چه ضربه به دين و مقدّسات دينى شديدتر باشد، دفاع هم بايد قوى‌تر باشد. به پيامبر اسلام جسارت‌هاى زيادى کردند و او را ساحر، کاهن، شاعر و مجنون خواندند که همه آنها به نحوى در قرآن جبران شده است.
به پيامبر گفتند: «إِنَّکَ لَمَجْنُونٌ» «2» تو جنّ زده‌اى، ولى خداوند فرمود: «ما أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّکَ بِمَجْنُونٍ» «3» به لطف الهى تو مجنون نيستى.
به آن حضرت گفتند: «لَسْتَ مُرْسَلًا» «4» تو فرستاده خدا نيستى، خداوند فرمود: «إِنَّکَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ» «5»* قطعاً تو از پيامبرانى.
به حضرت نسبت شاعرى و خيالبافى دادند: «لِشاعِرٍ مَجْنُونٍ» «6» خداوند فرمود: «وَ ما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَ ما يَنْبَغِي لَهُ» «7» ما به او شعر نياموختيم و براى او سزاوار نيست.
گفتند: اين چه پيامبرى است که غذا مى‌خورد و در بازار راه مى‌رود: «وَ قالُوا ما لِهذَا الرَّسُولِ يَأْکُلُ الطَّعامَ وَ يَمْشِي فِي الْأَسْواقِ» «8» خداوند فرمود: پيامبران پيش از تو نيز غذا مى‌خوردند و در بازارها راه مى‌رفتند: «وَ ما أَرْسَلْنا قَبْلَکَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْکُلُونَ الطَّعامَ وَ يَمْشُونَ فِي الْأَسْواقِ» «9»
به آن حضرت ابتر گفتند، خداوند فرمود: «إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ».
آرى، پاسخ کسى که به اشرف مخلوقات ابتر بگويد، آن است که خداوند به او کوثرى عطا کند که چشم همه خيره و عقل همه مبهوت شود.
خداوند مصداقى براى کوثر در آيه نياورد تا همچنان مبهم بماند تا شايد اشاره به اين باشد که عمق برکت کوثر عطا شده حتّى براى خود پيامبر اکرم در هاله‌اى از ابهام است.
«1». حج، 38.
«2». حجر، 6.
«3». قلم، 2.
«4». رعد، 43.
«5». يس، 3.
«6». صافّات، 36.
«7». يس، 69.
«8». فرقان، 7.
«9». فرقان، 20.
جلد 10 - صفحه 613
در اين سوره دو خبر غيبى نهفته است: يکى عطا شدن کوثر به پيامبر، آن هم در مکّه‌اى که حضرت دست خالى بود و فرزند پسر نداشت، ديگر ابتر ماندن دشمن که داراى فرزندان و ثروت‌هاى بسيار بود.
تاريخ و آمار بهترين شاهد بر کوثر بودن اين عطيّه الهى است. هيچ نسلى از هيچ قومى در جهان، به اندازه نسل حضرت فاطمه عليها السلام رشد و شکوفايى نداشته است. خصوصاً اگر کسانى را که مادرشان سيّد است، از سادات به حساب آوريم، آمار سادات در جهان نشانه معجزه اين خبر غيبى است.
عطا کردن کوثر به شخصى مثل پيامبر، زمانى معنا دارد که عطا کننده سرچشمه علم و حکمت و قدرت و رحمت باشد. بنابراين عطاى کوثر نشانه صفات وکمالات الهى است.
در اين سوره که سه جمله بيشتر ندارد، پنج بار شخص پيامبر مورد خطاب قرار گرفته است.
زيرا علاوه بر ضمير کاف «ک» «أَعْطَيْناکَ»، در خطاب «صل» و «لِرَبِّکَ» دو بار و در عبارت «انْحَرْ» و «شانِئَکَ» نيز دو بار، پيامبر مخاطب است. «أَعْطَيْناکَ، فَصَلِّ، لِرَبِّکَ، انْحَرْ، شانِئَکَ»
در سراسر قرآن نيز، بيش از دويست بار خداوند به پيامبرش مى‌فرمايد: «ربک»
با آن که او پروردگار تمام هستى: «رَبُّ کُلِّ شَيْ‌ءٍ» «1» و پروردگار همه‌ى مردم است: «بِرَبِّ النَّاسِ» «2»، ولى از ميان واژه‌هاى «رب» کلمه «ربک» بيش از همه به کار رفته و اين نشانه آن است که خداوند بر پيامبرش عنايت خاصّى دارد.
چنانکه نمونه اين عنايت ويژه را در آيات ديگر نيز مشاهده مى‌کنيم، مثلًا خداوند نام اعضا و جوارح پيامبر را در قرآن مطرح کرده است: چهره‌ات: «وَجْهِکَ» «3»، زبانت: «لِسانَکَ» «4» چشمانت: «عَيْنَيْکَ» «5»* گردنت: «عُنُقِکَ» «6» دستانت: «يَدَکَ» «7» سينه‌ات: «صَدْرِکَ» «8»* کمرت: «ظَهْرَکَ» «9»
الطاف خداوند به پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله، گاهى با درخواست آن حضرت صورت گرفته است،
«1». انعام، 164.
«2». ناس، 1.
«3». بقره، 144.
«4». قيامت، 16.
«5». حجر، 88.
«6». اسراء، 29.
«7». اسراء، 29.
«8». اعراف، 2.
«9». ضحى، 3.
جلد 10 - صفحه 614
نظير «قُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً» «1» پروردگارا! مرا از نظر علمى توسعه بده. امّا کوثر هديه‌اى الهى بود که بدون درخواست، به پيامبر عزيز داده شد.
کوثر چيست؟
از آيه آخر سوره، يعنى «إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ» استفاده مى‌شود که مراد از کوثر چيزى ضد ابتر است و از آنجا که عرب به افراد بى‌عقبه و بى‌نسل که فرزند پسر ندارند و با مردن، آثارشان محو مى‌شود، ابتر مى‌گويد، بهترين مصداق براى کوثر، ذريّه پيامبر است که امامان معصوم از نسل فاطمه مى‌باشند. البتّه کوثر، معنايى عام دارد و شامل هر خير کثير مى‌شود.
اگر مراد از کوثر، علم باشد، همان چيزى است که پيامبر مأمور به خواستنش بود. «قُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْماً»
اگر مراد از کوثر اخلاق نيک باشد، پيامبر داراى خلق عظيم بود. «إِنَّکَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ» «2»
اگر مراد از کوثر عبادت باشد، حضرتش به قدرى عبادت مى‌کرد که آيه نازل شد: ما قرآن را نفرستاديم تا اين گونه خود را به مشقّت اندازى. «ما أَنْزَلْنا عَلَيْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقى» «3»
اگر مراد از کوثر نسل کثير باشد که امروزه بيشترين نسل از اوست.
اگر مراد از کوثر امّت کثير باشد، طبق وعده الهى اسلام بر تمام جهان غالب خواهد شد.
«لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ کُلِّهِ» «4»*
اگر مراد از کوثر شفاعت باشد، خداوند تا جايى که پيامبر راضى شود از امّت او مى‌بخشد. «وَ لَسَوْفَ يُعْطِيکَ رَبُّکَ فَتَرْضى» «5»
هر کثيرى کوثر نيست. قرآن مى‌فرمايد: اموال و اولاد مخالفان، شما را به تعجب واندارد، زيرا که خداوند اراده کرده آنان را در دنيا از طريق همان اموال و اولاد عذاب کند. «فَلا تُعْجِبْکَ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الْحَياةِ الدُّنْيا» «6»
در قرآن سوره‌اى به نام کوثر داريم و سوره‌اى به نام تکاثر. امّا کوثر ارزش است و تکاثر ضدّ
«1». طه، 114.
«2». قلم، 4.
«3». طه، 2.
«4». توبه، 33.
«5». ضحى، 5.
«6». توبه، 55.
جلد 10 - صفحه 615
ارزش، زيرا اولى عطيّه الهى است که دنباله‌اش ذکر خداست: «أَعْطَيْناکَ الْکَوْثَرَ فَصَلِّ» و دومى يک رقابت منفى که دنباله‌اش غفلت از خداست. «أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ»
کوثر ما را به مسجد مى‌برد براى نماز: «فَصَلِّ لِرَبِّکَ» و تکاثر ما را به گورستان مى‌برد براى سرشمارى مردگان. «حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقابِرَ»
در عطاى کوثر بشارت است: «إِنَّا أَعْطَيْناکَ الْکَوْثَرَ» و در تکاثر تهديدهاى پى در پى. «کَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ثُمَّ کَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ»
کوثر، عامل رابطه با خالق است: «أَعْطَيْناکَ الْکَوْثَرَ فَصَلِّ» و تکاثر، وسيله‌اى براى سرگرمى با مخلوق. «أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ»
کوثر که بزرگ‌ترين هديه الهى است در کوچک ترين سوره قرآن مطرح شده است.
هديه اشرف معبود به اشرف مخلوق چيزى جز کوثر نمى‌تواند باشد. «إِنَّا أَعْطَيْناکَ الْکَوْثَرَ»
در ماجراى فتح مکّه که مشرکان دسته دسته و فوج فوج به اسلام وارد مى‌شدند، خداوند تنها دستور تسبيح مى‌دهد: «رَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْواجاً فَسَبِّحْ» ولى براى عطا کردن کوثر مى‌فرمايد: «فَصَلِّ لِرَبِّکَ» نماز بگزار. گويا اهميّت کوثر از اسلام آوردن مشرکان بيشتر است.
عطاى استثنايى در سوره استثنايى با الفاظ استثنايى:
عطا بى‌نظير است، چون کوثر است؛ سوره بى‌نظير است، چون کوچک‌ترين سوره قرآن است و الفاظ بى‌نظيرند، چون کلمات «اعطينا»، «الْکَوْثَرَ»، «صلِ»، «انْحَرْ»، «شانِئَکَ» و «ابتر» تنها در اين سوره به کار رفته و در هيچ کجاى قرآن شبيه ندارد.
هر زخم زبان و کلامى وزنى دارد. به شخص پيامبر اکرم توهين‌ها شد، کلماتى از قبيل مجنون، شاعر، کاهن و ساحر به او گفتند و به ياران او نيز توهين‌ها شد تا آنجا که گفتند: اين بيچارگان را از خود دور کن تا ما دور تو جمع شويم. براى هيچ کدام سوره اى مستقل نازل نشد، امّا در نسبت ابتر دادن يک سوره نازل شد که خير کثير به تو عطا کرديم و دشمن تو ابتر است و اين به خاطر آن است که جسارت به شخص و ياران قابل تحمّل است، امّا جسارت به راه و مکتب که او ابتر و راه او گذرا و بى‌آينده است، قابل تحمّل نيست.
جلد 10 - صفحه 616
گاهى جسارت برخاسته از لغوگويى است که بايد با کرامت از کنارش گذشت. «إِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا کِراماً»
گاهى جسارت به خاطر جوّ فاسد و دوستان ناباب است، که بايد از آنان اعراض کرد. «إِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ» «1»
امّا گاهى جسارت به مکتب و رهبر است، آن هم از سوى افراد سرشناس و سياسى که بايد جواب سخت به آن داده شود. «إِنَّ شانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ» همان گونه که منافقان از روى غرور مى‌گفتند: آيا ما مثل افراد بى خرد به پيامبر ايمان بياوريم. «أَ نُؤْمِنُ کَما آمَنَ السُّفَهاءُ» قرآن، جسارت اينگونه افراد را چنين پاسخ مى‌دهد: «أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَ لکِنْ لا يَعْلَمُونَ» «2» آنان خود بى‌خردند ولى نمى‌دانند!
شتر در قرآن، هم در بحث توحيد مطرح شده است: «أَ فَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ کَيْفَ خُلِقَتْ» «3» هم در مورد مقدّمات قيامت نام آن آمده است، «وَ إِذَا الْعِشارُ عُطِّلَتْ» «4» هم در احکام و شعائر حج مطرح شده است، «وَ الْبُدْنَ جَعَلْناها» «5» و هم مورد قربانى و کمک‌رسانى به جامعه قرار گرفته است. «وَ انْحَرْ»
بر اساس روايات، مراد از «وَ انْحَرْ» آن است که به هنگام گفتن تکبيرها در نماز، دستان تا مقابل گودى زير گلو که محلّ نحر است، بالا آورده شود که اين زينت نماز است. «6»
بر اساس روايات، آن دشمن کينه‌توزى که به پيامبر اکرم جسارت کرد و او را ابتر خواند، پدر عمرو عاص بود.
خداوند هم سبب ساز است هم سبب سوز. او مى‌تواند از يک فاطمه کوثر بيافريند و مى‌تواند افرادى را که پسران رشيد دارند به فراموشى بسپارد.
او مى‌تواند دريا را با زدن عصاى موسى خشک، «اضْرِبْ بِعَصاکَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ» «7» و با زدن همان عصا به سنگ، دوازده چشمه جارى سازد. «و اضْرِبْ بِعَصاکَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ» «8»
«1». انعام، 68.
«2». بقره، 13.
«3». غاشيه، 17.
«4». تکوير، 4.
«5». حج، 36.
«6». تفسير مجمع‌البيان.
«7». شعراء، 63.
«8». بقره، 60.
جلد 10 - صفحه 617