تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
لِإِيلافِ قُرَيْشٍ «1» إِيلافِهِمْ رِحْلَةَ الشِّتاءِ وَ الصَّيْفِ «2» فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هذَا الْبَيْتِ «3» الَّذِي أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَ آمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ «4»
ترجمه
براى الفت گرفتن قبيله قريش
الفت گرفتن آنها بمسافرت زمستان و تابستان
پس بايد عبادت کنند پروردگار اين خانه را
آن خداوندى که طعام داد و سير کرد آنها را از گرسنگى و ايمن نمود آنانرا از ترس.
تفسير
خداوند منّان در اين سوره مبارکه يکى از موجبات و نتايج حاصله از هلاکت اصحاب فيل را که شرح آن در سوره سابقه گذشت بيان فرموده باين تقريب که نابود کردن خداوند آن قوم را براى باقى گذاردن الفت و عادت طائفه قريش بود آن الفت و عادتى که آنها داشتند بمسافرت در زمستان بيمن و در تابستان بشام براى تجارت باين معنى که نتيجه اين معامله خداوند با کسانيکه براى خراب نمودن کعبه آمده بودند اين شد که حرمت مکّه و اهل آن باقى ماند و قريش توانستند در مکّه اقامت نمايند و بمسافرت خودشان براى تحصيل رزق ادامه دهند و مأمون باشند از شرّ اشرار و غارت گران عربستان که گفته‌اند متعرّض قافله قريش نميشدند بپاس احترام حرم و اگر اين لطف را خداوند بآنها نميفرمود چون وسائل معاش در مکّه موجود نبود سفر تجارت هم نميتوانستند بنمايند براى ناامنى طرق و هتک حرمتشان بمضيقه شديد مبتلا مى‌شدند چنانچه قبلا بودند و حضرت هاشم بن عبد مناف آنها را بتجارت امر فرمود و مستغنى شدند آنچه ذکر شد بنابر آنست که لا لايلاف متعلق باشد بمضمون سوره سابقه که با اين سوره متّحد است ولى بعضى از مفسّرين آنرا متعلق به فليعبدوا دانسته و تأخير
جلد 5 صفحه 439
آنرا مضرّ ندانسته‌اند و گفته‌اند مراد آنست که پس بايد عبادت کنند قريش پروردگار خانه کعبه را آن خداوندى که از گرسنگى و فقر نجات داد آنانرا و خوفشان را از مسافرت بسبب امنيّت طرق و شوارع زائل فرمود براى انس و الفت گرفتن آنها بسفر تجارت در زمستان و تابستان و در هر حال ايلافهم بدل است از ايلاف قريش و مطلب مربوط بسابق است و غرض منع آنها است از بت پرستى يعنى با چنين نعمت و کرامتى از خداوند بآنها نبايد مشرک باشند و غير ربّ البيت را بپرستند و گفته شده قريش مأخوذ از قرش بمعناى کسب است و لقب نضر بن کنانه جدّ اعلاى اين قبيله بوده و قمى ره نقل نموده که نازل شد در باره قريش که معاش آنها از مسافرت در زمستان بيمن و در تابستان بشام ميگذشت و از مکّه پوست و مغز بادام و گردو و امثال اينها و فلفل حمل مينمودند و از شام پارچه و آرد سفيد و حبوبات ميخريدند و در راه با يکديگر مأنوس ميشدند و الفت ميگرفتند و در هر سفر براى خودشان رئيسى از رؤساء قريش تعيين ميکردند و معاش آنها از اين راه بود و چون خداوند پيغمبر خود را مبعوث فرمود بى‌نياز شدند از مسافرت چون مردم بجانب آن حضرت کوچ ميکردند و زيارت ميکردند خانه کعبه را پس خدا فرمود بايد عبادت کنند آنها پروردگار خانه کعبه را که نجات دادشان از گرسنگى و ديگر محتاج بمسافرت نيستند و ايمن نمود آنانرا از خوف راه و در سوره سابقه اشاره شد که آن با اين سوره يک سوره است چنانچه و الضحى با الم نشرح يک سوره است و بنابر اين بنظر ميرسد که بايد بسم اللّه در بين نباشد و لذا جمعى از فقهاء قائل شده‌اند بعدم لزوم قرائت آن در نماز و بعضى گفته‌اند بايد خواند و وجود بسم اللّه در وسط منافى با وحدت نيست و در مجمع نقل نموده که ابىّ بن کعب در مصحف خود جدا ننموده است آن دو را از يکديگر ببسم اللّه و آنکه اصحاب با او موافقت نموده‌اند در عمل و جدا ننمودند آن دو را بقرائت بسم اللّه در بين و چون مصحف او و قرائتش معتمد ائمه اطهار است بقدرى که امام عليه السّلام فرموده ما بر طبق قرائت ابى قرائت مينمائيم امر بسم اللّه در وسط مشکل ميشود چون محتمل است بوضع کسانى باشد که متوجه وحدت آن دو نبوده‌اند ولى چون ترتيب
جلد 5 صفحه 440
قرآنها از صدر اسلام چنين بوده و ائمه اطهار تجويز فرموده‌اند قرائت مشهوره بين مردم را و محتمل است بسم اللّه در وسط واقعا جزء باشد و ما مکلّفيم بقرائت يک سوره تمام و بايد از عهده آن يقينا بيرون آئيم بايد احتياطا خوانده شود و متأخرين از فقهاء بآن فتوى داده‌اند ولى نديدم کسى را که متعرّض ذکر مناسبتى براى وقوع بسم اللّه در بين شده باشد و اللّه اعلم.
جلد 5 صفحه 441