تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
أَ لَمْ تَرَ کَيْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِأَصْحابِ الْفِيلِ «1» أَ لَمْ يَجْعَلْ کَيْدَهُمْ فِي تَضْلِيلٍ «2» وَ أَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْراً أَبابِيلَ «3» تَرْمِيهِمْ بِحِجارَةٍ مِنْ سِجِّيلٍ «4»
فَجَعَلَهُمْ کَعَصْفٍ مَأْکُولٍ «5»
ترجمه
آيا نديدى چگونه رفتار کرد پروردگار تو با صاحبان فيل
آيا قرار نداد مکر آنها را در تباهى و بطلان
و فرستاد بر آنها پرنده‌اى دسته دسته
که ميزدند آنها را بسنگريزه‌اى از گل سنگ شده
پس قرار داد آنها را مانند کاه خورده شده و سرگين گشته.
تفسير
خداوند منّان در اين سوره مبارکه ياد آورى فرموده اهالى مکه معظمه و مخصوصا کفّار قريش را از واقعه مشهوره اصحاب فيل که مستفاد از روايات ائمه اطهار و نقل ناقلان اخبار در اين باب بنحو اختصار آنست که ابرهه نامى از طرف پادشاه حبشه حاکم يمن شد و ديد مردم آن نواحى عموما بزيارت کعبه مشرّف ميشوند و اهل حجاز باين جهت شرفى پيدا ميکنند که او از حسد نميتواند آنرا ببيند و لذا در يمن بناى کليسياى مجلّل مزيّنى نمود و مردم را بوسائل عديده بعث بر قيام بوظائف احترامات آن معبد کرد براى آنکه از زيارت کعبه منصرف شوند و چون اين خبر بمکه رسيد مردى از بنى کنانه براى هتک آن کليسيا از مکه بيمن رفت و بمقصود خود نائل شد و فرار کرد و اين واقعه موجب خشم ابرهه شد و قسم ياد نمود که کعبه را خراب نمايد پس با قشون بسيار و فيل سفيد بسيار بزرگى که نام آن محمود بود يا با آن فيل و فيلهاى ديگرى بقصد تخريب بيت اللّه الحرام حرکت کرد و چون در آن زمان حضرت عبد المطلب سيّد حرم بود وقتى بحوالى مکّه رسيد يکى از کسان خود را نزد آن حضرت فرستاد و اعلام نمود
جلد 5 صفحه 436
که مقصود من فقط تخريب بيت است اگر اهالى مکّه متعرّض من نشوند من با آنها کارى ندارم و چون شترهاى عبد المطلب را قشون ابرهه برده بودند حضرت بتوسط آن فرستاده وقت ملاقات از ابرهه خواست و بمجلس او حاضر گرديد و مورد بسى احترام او گشت ولى بعد از آنکه او از حاجت حضرت سؤال نمود جواب فرمود بفرمائيد شتران مرا که عساکر شما برده‌اند مسترد دارند و ابرهه تعجّب نمود که چرا چنين شخصى با اين عظمت و جلال خواهش نکرد که من از تخريب بيت که وسيله شرافت و بزرگى آنها است صرف نظر نمايم و راجع بشخص خود درخواست کوچکى نمود با آنکه بقدرى شيفته شده بود که اگر حضرت چنين خواهشى مينمود خيال کرده بود اجابت کند و اين معنى را بزبان آورد و عرضه داشت من از شما که سيّد حرميد انتظار درخواست بزرگترى راجع بکعبه داشتم و شما خواهش کوچکى نموديد حضرت فرمود کعبه صاحبى دارد که آنرا تاکنون حفظ نموده و خواهد نمود و من صاحب شترم پس ابرهه دستور داد که شترهاى او را مسترد دارند و تصميم خود را نسبت به تخريب بيت تأکيد نمود و حضرت با شترهاى خود بمکه مراجعت فرمود و دستور داد که اهالى اموال خود را از مکّه بيرون برند تا از تعرّض لشگر ابرهه مأمون باشند و خود حلقه در کعبه را گرفت و دعا نمود که خدا شرّ آن ظالم را از سر اهالى دفع فرمايد و خانه خود را از تعرّض او محفوظ دارد و ابرهه با لشگر حرکت کرد ولى فيلها از توجه بمکّه منصرف و روى بيمن و ساير نقاط مينمودند و اطاعت فيلبانان را نميکردند و حضرت مشغول بدعا بود که ديد پرنده‌هائى که تاکنون شبيه بآنها در حجاز ديده نشده بود در هوا نمايان شدند و خدا راجع باين واقعه خطاب به پيغمبر خود فرموده ميفرمايد آيا بديده بصيرت نديدى و ندانستى که چگونه معامله فرمود پروردگار تو با لشگريان داراى فيل آيا قرار نداد خدا تدبير و حيله آنها را براى رواج معبد خودشان و تخريب کعبه در وادى گم گشتگى و بطلان و بى‌ثمرى و فرستاد بر سر آنها پرندگانى دسته دسته چون ابابيل بمعناى دستجات متفرّقه از يک نوع است و گفته شده جمعى است که واحد ندارد که آن پرندگان از بالاى سر آنها مى
جلد 5 صفحه 437
انداختند بفرقشان سنگريزه‌اى که گفته شده از عدس بزرگتر و از نخود کوچکتر بوده و خدا ميفرمايد از جنس سنگ گلى محجّر بود پس گرداند آنها را مانند زراعت کرم خورده پوک و فاسد يا مانند کاهى که حيوان خورده و سرگين شده و بزمين افتاده و در روايت قمّى ره بعد از نقل اجمالى از اين واقعه ذکر شده که هر پرنده‌اى حامل سه سنگ بود يکى در منقار و دو در چنگال و نشان مينمودند مغز سر آنها را و از بالا مى‌انداختند و بفرقشان اصابت مينمود و از دبرشان خارج ميشد و بدنهاشان متلاشى ميگرديد و مانند کاهى که سرگين شده باشد بزمين مى‌افتادند و در روايت کافى از امام صادق عليه السّلام که با اين روايت قريب المضمون است ذکر شده که از آنها يک نفر بيشتر باقى نماند آن هم فرار کرده بود و داشت براى مردم واقعه را نقل مينمود که ببالاى سر خود نگاه کرد و يکى از آن پرندگان را ديد و بمردم نشان داد که اين از آن پرندگان است ناگاه همان پرنده که مأمور تعقيب او بود سنگى بر سر او انداخت و از دبرش خارج و برفقايش ملحق گرديد و بعضى اين شخص را خود ابرهه دانسته‌اند که در موقع نقل واقعه براى پادشاه حبشه بآن عذاب هلاک شد و اين واقعه در سال ولادت حضرت ختمى مرتبت روى داد و مبدء تاريخ عرب بود تا پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از مکّه بمدينه هجرت فرمود که آن مبدء تاريخ مسلمانان گرديد و مسلّميت تاريخى آن بقدرى بوده که احدى از کفّار که با پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم معارضه مينمودند بعد از نزول اين سوره تشکيک و ترديدى در آن ننمودند و در مجمع از عيّاشى ره نقل نموده از يکى از صادقين عليهما السلام که سوره الم تر کيف فعل ربّک و لايلاف قريش يک سوره است و قبلا که بيان شد اتّحاد سوره و الضحى و الم نشرح در ذيل آن حکم اين دو سوره ذکر گرديد و الحمد للّه رب العالمين و صلّى اللّه على محمد و آله الطاهرين.
جلد 5 صفحه 438