اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
زُيِّن‌َ لِلَّذِين‌َ کَفَرُوا الحَياةُ الدُّنيا وَ يَسخَرُون‌َ مِن‌َ الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ الَّذِين‌َ اتَّقَوا فَوقَهُم يَوم‌َ القِيامَةِ وَ اللّه‌ُ يَرزُق‌ُ مَن يَشاءُ بِغَيرِ حِساب‌ٍ (212)
(زندگي دنيا براي کساني که کافرند آراسته شده و اينان نسبت بکساني که ايمان آورده‌اند مسخره ميکنند و اهل تقوي در روز قيامت زبر کافرانند، و خداوند هر که را بخواهد بدون حساب و اندازه روزي ميدهد) (مقدّمه) دنيا در آيات قرآن و اخبار و کلمات بزرگان و دانشمندان بامور گوناگوني تشبيه شده، گاهي بگياهي که از زمين ميرويد و سپس زرد و خشک ميشود و گاهي بدرياي عميق هلاک کننده، و گاهي بمار گزنده و بمردار گنديده و امثال اينها و بسا دنيا و آخرت را بمغرب و مشرق مثال زدند که هر چه از آن دور شوي باين نزديک ميگردي و هر چه بآن نزديک گردي از اينکه دور ميشوي، و يا بدو ضرّة (هوو) که محبت با هر يک موجب خشم ديگري ميشود و از اينکه جهت گفتند «
حلاوة الدنيا مرارة الاخرة و مرارة الدنيا حلاوة الاخرة
» و گفتند «
الجنّة حفّت بالمکاره
» و البته اينکه مذمتها نسبت بدنيا و تضاد آن با آخرت در صورتي است که انسان براي دنيا اصالت قائل شود و تنها توجّه او بدنيا و زخارف او باشد و تمام
جلد 2 - صفحه 393
هم او مصروف دنيا و تحصيل مال و منال و جاه و مقام و ساير خصوصيات دنيوي بوده و نظري بآخرت نداشته باشد.
ولي اگر تحصيل دنيا را مقدمه و وسيله تحصيل آخرت قرار دهد و از مال و منال و جاه و مقام و رياست دنيا رضاي خدا و سعادت دنيا و آخرت خود را تأمين نمايد نه تنها مذمّتي ندارد بلکه مورد مدح و ستايش هم هست و علاوه بر اينکه تضادي با آخرت ندارد محل کشت آخرت و سعادت سراي ديگر است که فرمودند «
الدنيا مزرعة الاخرة
» بنا بر اينکه کساني که بآخرت و نعم ابدي آن معتقدند زخارف و زينتهاي دنيوي آنان را از آخرت منصرف نمي‌نمايد ولي کساني که معتقد بآخرت نيستند تنها دنيا در نظر آنها آراسته شده و همه چيز را براي دنيا ميخواهند و از هر طريقي که ممکن شود از پي تحصيل مال و منال و جاه و مقام و رياست دنيوي ميروند و از اينجهت ميفرمايد:
زُيِّن‌َ لِلَّذِين‌َ کَفَرُوا الحَياةُ الدُّنيا و فاعل «زين» يعني زينت دهنده و آراينده دنيا براي کفار يا شيطان است که اعلي عدوّ انسان است يا هواي نفس است که آدمي را بطرف تمايلات و دواعي خود ميکشاند و يا جلوات و رنگ- آميزيهاي خود دنياست که هر روز خود را برنگي در ميآورد و بصورتي جلوه ميدهد تا خواستگاران خود را بفريبد و يا اينکه همه اينها ميباشند زيرا چنان که گفته‌اند انسان سه دشمن دارد: شيطان و نفس و دنيا و اينکه سه در هلاکت انسان متفقند و در آيه ديگر شمه از چيزهايي که در دنيا زينت داده شده ذکر ميفرمايد زُيِّن‌َ لِلنّاس‌ِ حُب‌ُّ الشَّهَوات‌ِ مِن‌َ النِّساءِ وَ البَنِين‌َ وَ القَناطِيرِ المُقَنطَرَةِ مِن‌َ الذَّهَب‌ِ وَ الفِضَّةِ وَ الخَيل‌ِ المُسَوَّمَةِ وَ الأَنعام‌ِ وَ الحَرث‌ِ ذلِک‌َ مَتاع‌ُ الحَياةِ الدُّنيا وَ اللّه‌ُ عِندَه‌ُ حُسن‌ُ المَآب‌ِ«1»
1- سوره آل عمران آيه 12
جلد 2 - صفحه 394
وَ يَسخَرُون‌َ مِن‌َ الَّذِين‌َ آمَنُوا يعني اينکه کافران که جز زر و زيور دنيا غايتي ندارند کساني را که بخدا ايمان آورده و به بندگي او مشغولند و از مال حرام و استفاده‌هاي نامشروع و لذائذ خدا ناپسند پرهيز ميکنند، مسخره نموده و آنان را سفيه و بي شعور و باصطلاح امروز «امّل» مي‌نامند.
وَ الَّذِين‌َ اتَّقَوا فَوقَهُم يَوم‌َ القِيامَةِ ولي غافل از اينند که اهل تقوي در روز قيامت فوق اينان بوده و در مراتب عاليه بهشت متنعم و برخوردار از فيوضات الهي هستند و اينان در اسفل السافلين دوزخ معذب بعذاب الهي خواهند بود عموم مفسرين ضمير «فوقهم» را راجع به الّذين کفروا دانسته و در بيان مراد از اينکه اهل تقوي فوق کفارند وجوهي ذکر کرده‌اند مثل اينکه اهل تقوي در بهشت و کفار در دوزخند و بهشت در آسمانها و دوزخ در طبقات پائين زمين است و يا اينکه آنها در عليين و اينها در سجين ميباشند و يا نعم الهي فوق نعم دنيوي است و يا اينکه مؤمنين در قيامت بر کفار تفوق دارند و چنانچه کفار در دنيا آنان را مسخره مي‌نمودند آنان نيز در قيامت کفار را مورد استهزاء قرار ميدهند چنانچه در آيه ديگر ميفرمايد فَاليَوم‌َ الَّذِين‌َ آمَنُوا مِن‌َ الکُفّارِ يَضحَکُون‌َ«1» ولي ظاهر اينست که مراد آيه بيان تفوق و برتري و بلندي مقام و مرتبه متقين در روز قيامت باشد همان متقيني که اهل دنيا بنظر حقارت و پستي و استهزاء بآنان مي‌نگريستند و ارزش و اهميتي براي آنان قائل نبودند.
و ممکن است ضمير فوقهم راجع به الَّذِين‌َ آمَنُوا باشد يعني اهل تقوي در روز قيامت فوق اهل ايمانند و ذکر اينکه جمله براي بيان برتري مقام تقوي بر ايمان از لحاظ رتبه و ارتفاع درجه است، لکن ارتباط اينکه جمله با جمله قبل بنا بر اينکه وجه از بين ميرود، و اللّه العالم بحقايق الامور
1- سورة المطففين آيه 34
جلد 2 - صفحه 395
وَ اللّه‌ُ يَرزُق‌ُ مَن يَشاءُ بِغَيرِ حِساب‌ٍ مضمون اينکه جمله يا عين آن در بسياري از آيات قرآن هست مانند وَ تَرزُق‌ُ مَن تَشاءُ بِغَيرِ حِساب‌ٍ«1» و مانند:
وَ اللّه‌ُ يَرزُق‌ُ مَن يَشاءُ بِغَيرِ حِساب‌ٍ«2» و امثال اينها و رزق اختصاص بخوراک و نحو آن ندارد بلکه هر نعمتي که خداوند ببنده عنايت فرمايد چه در دنيا از نعمت عقل، ايمان، اخلاق فاضله، اعمال صالحه، مال، جاه، فرزند، طول عمر، صحت، امنيّت، توفيق سعادت و غير اينها از نعم دنيوي، و چه در آخرت از نعمت جسماني و روحاني که در جلد سيم کلم الطيب در بيان نعم بهشتي متذکر شده‌ايم و در ذيل آيه وَ مِمّا رَزَقناهُم يُنفِقُون‌َ نيز در اوائل همين سوره مختصري بيان نموديم و مراد از کلمه مَن يَشاءُ اينست که عنايات الهي مطابق مشيت و حکمت و مصلحة اوست و بهر کس آنچه مصلحت بداند ميدهد و شرط عمده آن قابليت محل است و گرنه در مبدء فياض بخل نيست و کلمه بِغَيرِ حِساب‌ٍ اشاره باين است که نعم الهي از حد و حصر خارج است چنانچه در آيه ديگر ميفرمايد:
وَ إِن تَعُدُّوا نِعمَت‌َ اللّه‌ِ لا تُحصُوها«3» و بنا بر اينکه احتياجي به توجيهات مفسرين در بيان اينکه جمله نيست.
1- سوره آل عمران آيه 26
2- سوره نور آيه 28
3- سورة النحل آيه 18
396