اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
کان‌َ النّاس‌ُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَث‌َ اللّه‌ُ النَّبِيِّين‌َ مُبَشِّرِين‌َ وَ مُنذِرِين‌َ وَ أَنزَل‌َ مَعَهُم‌ُ الکِتاب‌َ بِالحَق‌ِّ لِيَحکُم‌َ بَين‌َ النّاس‌ِ فِيمَا اختَلَفُوا فِيه‌ِ وَ مَا اختَلَف‌َ فِيه‌ِ إِلاَّ الَّذِين‌َ أُوتُوه‌ُ مِن بَعدِ ما جاءَتهُم‌ُ البَيِّنات‌ُ بَغياً بَينَهُم فَهَدَي اللّه‌ُ الَّذِين‌َ آمَنُوا لِمَا اختَلَفُوا فِيه‌ِ مِن‌َ الحَق‌ِّ بِإِذنِه‌ِ وَ اللّه‌ُ يَهدِي مَن يَشاءُ إِلي صِراطٍ مُستَقِيم‌ٍ (213)
(مردم يک گروه بودند پس خداوند پيغمبران را بر انگيزانيد در حالي که مژده دهنده و بيم کننده بودند و با آنان کتاب براستي نازل فرمود براي اينکه در ميان مردم در آنچه اختلاف نموده‌اند حکم کند، و در کتاب اختلاف ننمودند مگر کساني که بآنها کتاب داده شد، بعد از آنکه دليلهاي روشن براي آنها آمده، و اينکه اختلاف از جهت حسد و ظلم بين آنان بود پس خداوند بمشيت خود اهل ايمان را هدايت فرمود نسبت بآنچه در آن از حق اختلاف نمودند، و خداوند هر که را بخواهد براه راست هدايت ميفرمايد) کلام در تفسير اينکه آيه با استفاده از اخبار وارده از طريق ائمه اطهار (ع) پس از صرف نظر از کلمات مفسرين در چند مقام واقع ميشود.
(مقام اول) در بيان جمله کان‌َ النّاس‌ُ أُمَّةً واحِدَةً کلمة امّت در قرآن بر چند معني اطلاق شده:
1- گروه و جماعت مانند وَجَدَ عَلَيه‌ِ أُمَّةً مِن‌َ النّاس‌ِ يَسقُون‌َ«1» و بر مرد جامع خوبيها که باو اقتداء کنند مانند إِن‌َّ إِبراهِيم‌َ کان‌َ أُمَّةً قانِتاً لِلّه‌ِ«2»
1- سوره قصص آيه 22
2- سوره نحل آيه 119
جلد 2 - صفحه 397
و بر مدت و زمان مانند وَ لَئِن أَخَّرنا عَنهُم‌ُ العَذاب‌َ إِلي أُمَّةٍ مَعدُودَةٍ«1» و بر مجتمعات حيواني مانند وَ ما مِن دَابَّةٍ فِي الأَرض‌ِ وَ لا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيه‌ِ إِلّا أُمَم‌ٌ أَمثالُکُم«2» و بر جماعتي که پيرو يک ملت و طريقه و دين باشند مانند:
کُنتُم خَيرَ أُمَّةٍ أُخرِجَت لِلنّاس‌ِ«3» و در اينمورد نيز باين معني اطلاق شده ولي در اخبار بسيار دارد که مراد طريقه ضلالت و گمراهي و سرگرداني است چنانچه در کافي از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده «
کان قبل نوح امة ضلال
» و نيز از عياشي از حضرت باقر عليه السّلام در تفسير آيه روايت کرده که «
کان هذا قبل نوح کانوا ضلالا
» و از حضرت باقر و صادق (ع) روايت کرده که
(کانوا ضلالا)
و نيز از عياشي از مسعدة بن صدقه از حضرت صادق (ع) حديث مفصلي در تفسير آيه روايت شده که فرمود «
و کان ذلک قبل نوح، فقيل فعلي هدي کانوا! قال بل کانوا ضلالا و ذلک لما انقرض آدم و صالح ذريته و بقي شيث وصيّه لا يقدر علي اظهار دين اللّه الذي کانوا عليه آدم و صالح ذريته و ذلک ان‌ّ قابيل يواعده بالقتل کما قتل اخاه هابيل فسار فيهم بالتقيه و الکتمان فازدادوا کل يوم ضلالة حتّي لحق الوصي‌ّ بجزيره في البحر يعبد اللّه
» تا آنجا که راوي سؤال ميکند
أ فضلالا کانوا قبل النبيّين ام علي هدي قال لم يکونوا علي هدي، کانوا علي فطرة اللّه الّتي فطرهم عليها
» و در مجمع از حضرت باقر (ع) روايت کرده که فرمود «
کانوا قبل نوح امة واحدة علي فطرة اللّه لا مهتدون و لا ضلالا فبعث اللّه النبيّين
» و مراد از ضلالت در اينکه اخبار حيرت و جهالت و بي خبر بودن از آئين حق است چنان که از ذيل حديث مسعده و روايت مجمع استفاده ميشود.
و از خود آيه استفاده ميشود که اختلافاتي که ناشي از فطرت انساني و حس‌ّ
1- سوره هود آيه 7
2- سوره انعام آيه 38
3- سوره آل عمران آيه 109
جلد 2 - صفحه 398
خود خواهي و استخدام ديگران است در ميان مردم بوده و انبياء از جانب خدا براي رفع اينکه اختلافات و تعديل غرائز انساني مبعوث شدند لکن از بسياري از آيات که در بيان قضاياي حضرت نوح با قوم اوست استفاده ميشود که دستگاه بت پرستي قبل از او و مقارن بعثت او رواج داشته و آنچه حضرت نوح آنان را بتوحيد و يکتا پرستي دعوت مينموده مؤثر واقع نشده و بالنتيجه بعذاب طوفان مبتلا گرديدند و اينکه معني مخصوصا از آيه سوره نوح بخوبي معلوم ميگردد، ميفرمايد وَ قالُوا لا تَذَرُن‌َّ آلِهَتَکُم وَ لا تَذَرُن‌َّ وَدًّا وَ لا سُواعاً وَ لا يَغُوث‌َ وَ يَعُوق‌َ وَ نَسراً که اينها اسامي بتهاي آنان بوده و ميتوان گفت که اقدام مذاهب باطله همين بت پرستي بوده و منشأ آن اظهار علاقه ببزرگان و آباء گذشته خودشان بوده که صورت آنها را از سنگ، چوب و نحو آن ميساختند و مورد احترام قرار ميدادند و کم کم باغواء شيطان آنها را واسطه بين خدا و مخلوق دانسته و بتدريج مورد پرستش و عبادت قرار دادند.
بنا بر اينکه ناچاريم ضلالت در اخبار مذکور را بمعني اعم يعني عدم ايمان حمل کنيم تا هم شامل جهالت بطريقه حق و هم شامل انحراف از دين الهي و تمايل به بت پرستي و نحو آن گردد و ممکن است قسمت اول مربوط بازمنه قبل از نوح، قسمت دوم مقارن زمان بعثت نوح بوده که با آيات راجعه به نوح نيز سازگار باشد.
«مقام دوم» در بيان جمله فَبَعَث‌َ اللّه‌ُ النَّبِيِّين‌َ مُبَشِّرِين‌َ وَ مُنذِرِين‌َ در باب نبوت عامّه در کلم الطيب«1» شش دليل اقامه نموده‌ايم که بندگان شدّت احتياج به بعثت رسل و فرستادن پيغمبران دارند و بر خداوند بمقتضاي عدل ارسال رسل لازم است که بطور فهرست و اختصار در اينجا بآنها اشاره ميشود.
1- مجلد اول ص 184
جلد 2 - صفحه 399
1- اگر بعث رسل نشود لازم آيد که دستگاه خلقت لغو و بيهوده باشد و اينکه منافي با عدالت است.
2- براي حفظ نظام و بقاء نسل بني آدم بايد قانوني بين آنها باشد که از تعديات و تجاوزات جلوگيري کند و قانوني براي ايفاء اينکه مقصود اتم از قانون الهي که مطابق با فطرت است نيست.
3- عقل بتنهايي براي اصلاح فرد و اجتماع و جلوگيري از مفاسد اخلاق و اعمال کافي نيست و بايد بواسطه و عد و وعيد و تبشير و انذار مردم را به جانب خوبيها و ترک زشتي‌ها سوق داد و اينکه بواسطه انبياء و سفراء الهي انجام مي‌گيرد.
4- اتمام حجت بر بندگان و قطع عذر آنان لازم است که هر گاه مؤمن و مطيع و صالح با کافر و عاصي و مسي‌ء فرق گذارده شود راه عذري براي اينان نباشد که بگويند لَو لا أَرسَلت‌َ إِلَينا رَسُولًا فَنَتَّبِع‌َ آياتِک‌َ و اتمام حجت بوسيله انبياء تحقق مي‌يابد.
5- افاضه فيض از مبدء نيازمند بواسطه است و انبياء واسطه فيوضات الهي نسبت ببندگان ميباشند.
6- ارسال رسل مسلما داراي مصلحت و خالي از هر مفسده است و چنين فعلي بمقتضاي عدل بر خداوند لازم است زيرا ترکش قبيح است.
و بزرگترين وظيفه انبياء که در بسياري از آيات قرآني بآن اشاره شده تبشير «يعني مژده دادن و نويد بنعم و فيوضاتي که خداوند در دنيا و آخرت براي افراد با ايمان و شايسته و مطيع قرار داده» و انذار «يعني بيم دادن و ترسانيدن از نکال و عذابهايي که خداوند براي اشخاص کافر و بدکار و سرکش قرار داده» ميباشد تا بدينوسيله مردم بطرف خوبي رغبت کنند و از زشتي دوري نمايند.
جلد 2 - صفحه 400
از اينجهت اولين توصيفي که براي انبياء چه در اينکه آيه و چه در آيات ديگر ميفرمايد مبشرين و منذرين است.
و انبياء بايد داراي شرايطي باشند که بآن شرايط انبياء حقيقي از مدعيان کاذب تشخيص داده شوند که اهم‌ّ آنها عصمت (يعني محفوظ بودن از گناه و خطا و اشتباه) و اکمليت در همه کمالات نفساني، و اعلم بودن از جميع افراد امّت و طهارت نسب و خالي بودن از نواقص خلقي و امراضي که موجب نفرت و کارهايي که موجب خفت او نزد مردم باشد، و داراي دليل محکم بر صدق نبوت خود از معجزة و بشارت پيغمبري که نبوت او ثابت باشد و تصديق معصومي که عصمت او مسلّم باشد.
«مقام سوم» در بيان جمله وَ أَنزَل‌َ مَعَهُم‌ُ الکِتاب‌َ بِالحَق‌ِّ لِيَحکُم‌َ بَين‌َ النّاس‌ِ فِيمَا اختَلَفُوا فِيه‌ِ مراد از انزال کتب بر انبياء نه اينست که بر فرد فرد آنها کتاب خاصي نازل شده باشد زيرا اکثر انبياء تابع شريعت انبياء اولو العزم مانند نوح و ابراهيم و موسي و عيسي بودند و کتاب آنها همان کتاب پيغمبر اولو العزم پيش از آنها بوده.
و ممکن است همه يا بعضي انبياء غير از اولو العزم هم کتاب خاصي که مشتمل بر حکم و مواعظ و تأييد و تأکيد شريعت پيغمبر اولو العزم پيش از آنها باشد داشته باشند چنانچه درباره حضرت داود ميفرمايد وَ آتَينا داوُدَ زَبُوراً«1» و درباره يحيي ميفرمايد يا يَحيي خُذِ الکِتاب‌َ بِقُوَّةٍ«2» و کتاب اعم از کتب اربعه است که در قرآن ذکر شده «يعني تورات و زبور و انجيل و قرآن» و از صحفي که بر انبياء نازل شده مانند صحف نوح و ابراهيم بلکه صحفي که بر انبياء قبل از نوح نازل شده مانند صحف آدم و شيث
1- سوره نساء آيه 161
2- سوره مريم آيه 13
[.....]
جلد 2 - صفحه 401
و بالجمله کتبي که بر انبياء نازل شده همه حق و صدق است و ايمان بآنها لازم است وَ المُؤمِنُون‌َ کُل‌ٌّ آمَن‌َ بِاللّه‌ِ وَ مَلائِکَتِه‌ِ وَ کُتُبِه‌ِ وَ رُسُلِه‌ِ«1» و موضوع ديگري که در آيه بيان شده موضوع حکومت است که خداوند ميفرمايد (ما پيغمبران را فرستاديم و بآنها کتاب نازل کرديم تا درباره اختلافات مردم حکومت کنند) و حکومت و ولايت اولا و بالذات مختص بخداست زيرا آفريدگار و مالک و صاحب اختيار همه موجودات است و هر حکومت و ولايتي بايد بجعل و اعطاء او باشد مانند ولايت انبياء و اوصياء و نوّاب خاصّه ائمه هدي و نواب عامّه حجّت خدا که مجتهدين جامع الشرائط ميباشند و ولايت قيّم منسوب از جانب مجتهدين جامع الشرائط و ولايت پدر و جدّ و عدول مؤمنين که همه بجعل الهي است و بيان آن در ذيل آيه إِنِّي جاعِل‌ٌ فِي الأَرض‌ِ خَلِيفَةً گذشت«2» و حکم بمعني فصل خصومت يا تعيين حق و باطل يا بيان راه سعادت و شقاوت، هدايت و ضلالت، نجات و هلاکت است که همه از جانب حق و بامر او بوسيله پيغمبران و اوصياء آنان اجراء ميگردد، و اختلافات مردم در امور دين و دنيا بايد بوسيله حاکم و والي که خود نبي يا امام يا منصوب از جانب آنان (بنحو خاص‌ّ يا عام‌ّ) است حل و فصل شود.
و از مفاد آيه استفاده ميشود که دو نحوه اختلاف بين مردم است يک اختلاف از اجتماع و گرد آمدن افراد براي رفع حوائج يکديگر و از استخدام بعضي دسته ديگر را پيدا ميشود و انبياء و پيغمبران الهي و کتب آسماني آمدند تا اينکه اختلاف را برطرف کنند و در عين حال که افراد بشر از غرائز خود استفاده ميکنند آنها را تعديل نمايند چنانچه مضمون اينکه جمله است، اختلاف دوم
1- سوره بقره آيه 285
2- مجلد اول ص 502
جلد 2 - صفحه 402
اختلافي است که بعد از بعثت انبياء پيدا شد و مردم بدسته‌هاي مختلف و مذاهب متشتت در آمدند چنانچه در قسمت آينده بيان ميشود.
«مقام چهارم» در بيان وَ مَا اختَلَف‌َ فِيه‌ِ إِلَّا الَّذِين‌َ أُوتُوه‌ُ مِن بَعدِ ما جاءَتهُم‌ُ البَيِّنات‌ُ بَغياً بَينَهُم مردم پس از بعثت انبياء و بيان احکام الهي بوسيله آنها بچند دسته منقسم ميشوند:
دسته اول- کساني هستند که به پيغمبران ايمان آورده و دستورات آنان را اطاعت مينمايند چنانچه در ذيل همين آيه بآنان اشاره ميفرمايد:
فَهَدَي اللّه‌ُ الَّذِين‌َ آمَنُوا.
دسته دوم- کفاري هستند که از روي عناد و استکبار و حسد انبياء را انکار نموده و زير بار فرمان آنان نميروند مانند قوم نوح و قوم نمرود و قوم فرعون و عاد و ثمود و امثال اينها چنانچه در کثيري از آيات قرآن وصف آنان بيان شده.
دسته سوم- کساني هستند که بعضي از انبياء را تصديق نموده ولي به پيغمبر بعد از او که از جانب خدا آمده ايمان نياورده‌اند مانند يهود که حضرت موسي و بسياري از پيغمبران بعد از موسي را قبول دارند اگر چه دين و شريعت او را تحريف نموده‌اند ولي حضرت مسيح (ع) و حضرت محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم را انکار مينمايند و همچنين نصاري که حضرت موسي و حضرت مسيح (ع) را قبول دارند اگر چه شريعت آنان را بکلي تحريف نموده‌اند ولي حضرت محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم را تصديق نمي‌نمايند.
و ظاهرا آيه شريفه ناظر باين دسته است که بعد از آنکه کتاب بآنها داده شد و دلائل واضحه براي آنها آمد از روي بغي و حسد و حب‌ّ رياست دنيوي در
جلد 2 - صفحه 403
آن اختلاف نمودند و دسته‌هاي مختلف و مذاهب متشتت بوجود آوردند و بشاراتي را که پيغمبران سلف به آمدن پيغمبر خاتم داده بودند تحريف و تأويل نمودند براي اينکه هر دسته رياست خود را حفظ کنند.
و ممکن است آيه دسته دوم را نيز شامل شود زيرا کتاب الهي و بينات و معجزات بوسيله انبياء براي آنان هم آمد ولي از روي بغي و عناد منکر شده و تصديق ننمودند و البته طايفه دوم و سوم نيز بدو دسته منقسم ميشوند: اول مردماني که فهميده و رسيده بواسطه استکبار و عناد و حسد دعوت انبياء را نمي‌پذيرند چنانچه ميفرمايد وَ جَحَدُوا بِها وَ استَيقَنَتها أَنفُسُهُم«1» و انکار آنان با يقين داشتن بحقانيت انبياء است، و ديگر مردمان جاهلي که از روي جهالت و تقليد آباء و بزرگان خود انبياء را انکار مينمايند، و اينکه دسته اگر جهالت آنها از روي تقصير و عدم تحقيق باشد با اينکه ميتوانسته‌اند تحقيق نمايند، معذور نبوده و فرداي قيامت معذّب ميباشند ولي اگر از روي قصور و ضعف عقل بوده و يا قدرت و دسترسي به تحقيق نداشته‌اند مستضعف محسوب ميشوند و عذابي بر آنها نخواهد بود.
«مقام پنجم» در بيان فَهَدَي اللّه‌ُ الَّذِين‌َ آمَنُوا لِمَا اختَلَفُوا فِيه‌ِ مِن‌َ الحَق‌ِّ بِإِذنِه‌ِ الاية اينکه قسمت آيه راجع بدسته اول يعني کساني که بانبياء ايمان آورده‌اند ميباشد ميفرمايد خداوند مؤمن را نسبت بآنچه از حق «يعني امور حقه که در کتاب و بوسيله انبياء نازل نموده است» اختلاف کردند بمشيت خود هدايت فرمود و معناي هدايت الهي در تفسير آيه اهدِنَا الصِّراطَ المُستَقِيم‌َ در سوره حمد
1- سوره نمل آيه 41
جلد 2 - صفحه 404
و معني ايمان در تفسير آيه الَّذِين‌َ يُؤمِنُون‌َ بِالغَيب‌ِ در اوائل همين سوره بيان شد و کلمه (من الحق) بيان ماء موصوله است و کلمه «باذنه» يعني بمشيته و ارادته، چون اينان دعوت انبياء را پذيرفتند و قابل هدايت الهي شدند خداوند طبق مشيت و حکمت خود آنان را از ميان اختلاف آراء براه حق هدايت فرمود و در مجمع البيان کلمه «باذنه» را «بعلمه» تفسير نموده بتوهم اينکه اگر بمعني مشيت باشد جبر لازم ميآيد، و حال آنکه اينکه توهم بيجاست، زيرا هدايت را مترتب بر ايمان نموده و فرموده کساني که ايمان آوردند خدا هدايت فرمود يعني وقتي اينان از روي اختيار دعوت انبياء را پذيرفتند خداوند هم دست آنان را گرفته و از مهالک اختلاف نجات داده بنا بر اينکه آيه مذکور با آيه شريفه وَ الَّذِين‌َ جاهَدُوا فِينا لَنَهدِيَنَّهُم سُبُلَنا قريب المعني است و هيچ دلالت بر جبر ندارد و جمله وَ اللّه‌ُ يَهدِي مَن يَشاءُ إِلي صِراطٍ مُستَقِيم‌ٍ بمنزله تعليل بر جمله قبل است يعني هدايت خدا تابع مشيّت او، و مشيّت او از روي حکمت و مصلحت است و البته هر که قابل هدايت و لايق لطف حق باشد او را بطريق مستقيم دلالت ميفرمايد.