تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
کانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَ مُنْذِرِينَ وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْکُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَ مَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلاَّ الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَ اللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (213)
«1» بحار الانوار، جلد 75، کتاب العشرة، صفحه 146، حديث 15.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 378
کانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً: بودند مردمان بر يک ملت و متفق بر يک مذهب.
در کتاب کافى از حضرت صادق عليه السّلام و عياشى از حضرت باقر عليه السّلام و ايضا روايت زراره و حمران و محمد بن مسلم از صادقين عليهما السّلام در اين آيه فرمايد: بودند مردمان بعد از آدم عليه السّلام و قبل از نوح عليه السّلام در گمراهى «1».
در تبيان- شيخ طوسى (رحمه اللّه) از حضرت باقر عليه السّلام فرمود:
بودند قبل از نوح عليه السّلام امت واحده بر فطرت الهيه نه هدايت شده و نه گمراه «2».
مفسر بلاغى در بيان اين حديث فرمايد: مراد از اينکه مهتدى نبودند، يعنى تمام و کمال هدايت را نداشتند در معارف سبحانيه، زيرا فطرت الهيه هادى است به اصول توحيد و مجمل صفات و دلالت ننمايد بر فروعات دينيه مانند معاد جسمانى و ساير معتقدات حقه ايمانى و ساير شرايع و احکام که بتوسط حضرت پيغمبر و کتاب بيان گرديده. و مراد اينکه به ضلالت نبوده‌اند گمراهى تامه است، زيرا فطرت خلقيه الهيه در مقابل بوده
«1» روضه کافى، جلد 8، صفحه 82.
«2» تفسير تبيان، جلد 2، صفحه 195.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 379
که راهنما مى‌باشد «1».
فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ: پس مبعوث فرمود خدا پيغمبران را. بنابر مشهور يک صد و بيست و چهار هزار پيغمبر بر خلقان فرستاده از جمله سيصد و سيزده نفر آنها مرسل بوده‌اند و آنها که در قرآن مذکور است بيست و هشت نفرند و پنج نفر ايشان اولو العزم باشند: حضرت نوح، حضرت ابراهيم، حضرت موسى، حضرت عيسى، حضرت محمّد پيغمبر ما على نبينا و آله و عليهم السلام.
مُبَشِّرِينَ وَ مُنْذِرِينَ: در حالتى که آن پيغمبران بشارت دهنده‌اند اهل ايمان و طاعت را به ثواب و اجر، و ترساننده‌اند اهل کفر و معصيت را به عقاب و زجر. وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتابَ بِالْحَقِ: و نازل فرمود با ايشان کتابهائى که بيان کننده احکام و شرايع است به راستى و درستى. مراد آيه شريفه نه اينست که با هر پيغمبرى کتابى بوده که مخصوص به او نازل شده باشد، بلکه اکثر ايشان صاحب کتاب نبوده و تابع کتاب آسمانى قبل يا زمان خود بوده. در حديث وارد شده: صد صحيفه و چهار کتاب از آسمان نازل شده، اما صد صحيفه پنجاه صحيفه بر شيث عليه السّلام، سى صحيفه بر حضرت ادريس عليه السّلام، بيست صحيفه بر حضرت ابراهيم عليه السّلام، اما چهار کتاب: زبور، تورات، انجيل، قرآن «2».
لِيَحْکُمَ بَيْنَ النَّاسِ: تا حکم فرمايد خدا بواسطه پيغمبران و کتب منزله ميان مردمان يا پيغمبر مبعوث يا کتاب حکم نمايد ميان مردمان به بيانات واضحه و دلالات ظاهره کفر را از ايمان و ضلالت را از هدايت و شقاوت را از سعادت و معصيت را از طاعت، فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ: در آنچه اختلاف کردند مردمان در آن از حق و باطل و محق و مبطل يا در چيزى که ملتبس شده بود بر ايشان. وَ مَا اخْتَلَفَ فِيهِ: و اختلاف نکردند در حق يا در کتاب
«1» تفسير آلاء الرحمن، صفحه 189.
«2» بحار الانوار، جلد 11، صفحه 32، حديث 24.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 380
يا در امر دين، إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ: مگر آنانکه داده شده بودند کتاب منزل براى رفع اختلاف، يعنى امر کتاب را منعکس گردانيدند و کتاب آسمانى و علم به آن را سبب اختلاف قرار دادند مانند يهود و نصارى که تحريف و تغيير دادند، مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ: بعد از آنکه آمد ايشان را معجزه‌هاى روشن و حجتهاى هويدا، بَغْياً بَيْنَهُمْ: به جهت حسدى که در ميان بود. يا از روى ستمکارى به جهت حرص ايشان بر مال و منال دنيا و رياست، فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا: پس هدايت فرمود خداوند آنان را که ايمان آوردند، لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ: مر آن چيزى را که اختلاف کردند در آن از حق به اراده و لطف خود آنها را مهتدى ساخت، يا به امر و علم ازلى خود راهنمائى فرمود ايشان را، چون مؤمنين تابع کتاب آسمانى و قبول نمايند حق را در موقع اختلاف، از فرمايش خدا و رسول تجاوز نکنند، لذا هدايت يابند به حق به الطاف حضرت حق و از موارد شبهه و مهلکه نجات يابند. وَ اللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ: و خداى تعالى هدايت فرمايد به توفيق خود هر که را خواهد. مراد کسانى هستند که تدبر و تفکر مى‌نمايند در آيات داله بر امر حق و قبول کنند حق را، إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ: بسوى راه راست که سالک آن هرگز گمراه نشود. مراد طريق انبياء و اولياء و راه شريعت است.
تبصره: اراده ازليه الهيه نسبت به تمام بندگان در هر عصرى از اعصار و ازمان، هدايت به راه مستقيم بوده، و لذا ارسال رسل و انزال کتب فرموده موجب و مبين راه مستقيم را، لکن چون در خارج عده‌اى مؤمنين خواست خدا را تابع شوند و ايمان را قبول کنند، لذا خواست اوليه الهيه ظاهر و هويدا او محقق يابد، و کفار و معاندين به سوء اختيار، خود را از دائره صراط مستقيم به سبب قبول ننمودن ايمان خارج کردند. بدين جهت اراده اوليه ايمانيه در آنها ظهور پيدا نکرد، و چون الزام و اجبارى در ايمان نيست، زيرا منافات با تکليف است، لذا بهمان کفر و ضلالت واگذاشته شوند.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 381