تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
کانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَ مُنْذِرِينَ وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتابَ بِالْحَقِّ لِيَحْکُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَ مَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلاَّ الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَ اللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (213)
ترجمه
بودند مردم امت واحده پس برانگيخت خدا پيغمبران را نويد و بيم دهندگان و فرستاد با آنها کتاب را بحق تا حکم کند ميان مردم در آنچه اختلاف کردند در آن و اختلاف نکردند در آن مگر آنانکه داده شدند آن را بعد از آنکه آمد ايشانرا حجتها از راه حسد ميانشان پس راهنمائى کرد خدا آنانرا که ايمان آوردند مر آنچه را که اختلاف نمودند در آن از حق بامر خود و خدا هدايت مينمايد هر کس را که ميخواهد براه راست.
جلد 1 صفحه 267
تفسير
خلاصه مستفاد از چند روايت که در کافى و عياشى و غيره از حضرت صادق (ع) در اين باب نقل شده آنستکه بعد از قتل هابيل بدست قابيل و انقراض عصر حضرت آدم (ع) و صلحاء از اولاد او حضرت شيث که وصى او بود نتوانست دين حق را اظهار نمايد چون قابيل او را تهديد بقتل مينمود لذا چندى با تقيه و کتمان حق در ميان آنها زيست فرمود و چون روز بروز ضلالت و سرکشى آنها تجاوز ميکرد ناچار مهاجرت بيکى از جزائر نمود و در آنجا بعبادت پروردگار مشغول بود تا آنکه خداوند مصلحت را در آن ديد که پيغمبرانى را مبعوث فرمايد بر آنها قبل از حضرت نوح و در آنزمان مردم بمقتضاى فطرت عمل مينمودند و متدين بدينى نبودند تا خداوند هدايت فرمود آنها را و قريب به اين معنى که ذيلا نگارش يافت در مجمع نيز از حضرت باقر (ع) نقل شده است و قمى فرموده مردم قبل از حضرت نوح داراى يک دين بودند پس اختلاف نمودند و خداوند انبيا را فرستاد و در کافى از حضرت صادق (ع) نقل نموده که ارسال انبيا براى اتمام حجت بود بر مردم و بعضى گفته‌اند سبب نزول کتاب رفع اختلاف بود و همان را مردم موجب شدت اختلاف قرار دادند بسبب تحريف و تبديل و تغيير آن بحسب لفظ و معنى و مورد براى حسد و ظلم و حرص بدنيا پس هدايت فرمود خداوند اهل ايمان را بهمان حق که مورد اختلاف شده بود باراده و اذن و امر خود بتوسط انبياء عظام و حاکم در اختلاف اول خدا يا کتاب است و در اختلاف دوم خدا و پيغمبر است و خداوند راهنماى مردم است بتوفيق تفکر در آيات داله بر حق بسوى بهشت و طريقه سالکان نيکو سرشت.