اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَ فَلا يَعلَم‌ُ إِذا بُعثِرَ ما فِي القُبُورِ «9» وَ حُصِّل‌َ ما فِي الصُّدُورِ «10» إِن‌َّ رَبَّهُم بِهِم يَومَئِذٍ لَخَبِيرٌ «11»
آيا پس از اينکه بيانات نميداند انسان اينکه مبعوث ميگردد آنچه در قبور هستند و تمام اسرار و اعمال و اخلاق و گفتار آنها آنچه در سينه دارند و مستور
جلد 18 - صفحه 206
کرده‌اند فرداي قيامت رو ميافتد که يوم تبلي السرائر است محققا پروردگار آنها بآنها در يک همچو روزي هر آينه با خبر است.
أَ فَلا يَعلَم‌ُ إِذا بُعثِرَ ما فِي القُبُورِ در اينکه آيه تعبير بما فرموده و در سوره حج تعبير به من فرموده: وَ أَن‌َّ اللّه‌َ يَبعَث‌ُ مَن فِي القُبُورِ آيه 7. سرّش اينکه است که در سوره حج در مقام اثبات معاد است که ميفرمايد بعد از بيان خلقت انسان و مراحلي که طي ميکند ميفرمايد: يا أَيُّهَا النّاس‌ُ إِن کُنتُم فِي رَيب‌ٍ مِن‌َ البَعث‌ِ فَإِنّا خَلَقناکُم مِن تُراب‌ٍ ثُم‌َّ مِن نُطفَةٍ ثُم‌َّ مِن عَلَقَةٍ ثُم‌َّ مِن مُضغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَ غَيرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَيِّن‌َ لَکُم وَ نُقِرُّ فِي الأَرحام‌ِ ما نَشاءُ إِلي أَجَل‌ٍ مُسَمًّي ثُم‌َّ نُخرِجُکُم طِفلًا ثُم‌َّ لِتَبلُغُوا أَشُدَّکُم وَ مِنکُم مَن يُتَوَفّي وَ مِنکُم مَن يُرَدُّ إِلي أَرذَل‌ِ العُمُرِ- الي قوله تعالي- ذلِک‌َ بِأَن‌َّ اللّه‌َ هُوَ الحَق‌ُّ وَ أَنَّه‌ُ يُحي‌ِ المَوتي وَ أَنَّه‌ُ عَلي کُل‌ِّ شَي‌ءٍ قَدِيرٌ وَ أَن‌َّ السّاعَةَ آتِيَةٌ لا رَيب‌َ فِيها وَ أَن‌َّ اللّه‌َ يَبعَث‌ُ مَن فِي القُبُورِ و اما در اينکه سوره راجع باموال اندوخته که بخل کرده و در سبيل اللّه صرف نکرده ميفرمايد که همين اموال را که ذخيره کرديد و زير زمين کنز کرديد همين‌ها را هم فرداي قيامت ميآورند و آنچه در زير زمين است که بمنزله قبر است مدفون است از زير زمين بيرون ميآيد که شرحش در سوره قبل در آيه: وَ أَخرَجَت‌ِ الأَرض‌ُ أَثقالَها گذشت و ميفرمايد:
وَ الَّذِين‌َ يَکنِزُون‌َ الذَّهَب‌َ وَ الفِضَّةَ وَ لا يُنفِقُونَها فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ فَبَشِّرهُم بِعَذاب‌ٍ أَلِيم‌ٍ يَوم‌َ يُحمي عَلَيها فِي نارِ جَهَنَّم‌َ فَتُکوي بِها جِباهُهُم وَ جُنُوبُهُم وَ ظُهُورُهُم هذا ما کَنَزتُم لِأَنفُسِکُم فَذُوقُوا ما کُنتُم تَکنِزُون‌َ توبه آيه 34 و 35 که قبلا بيان شد.
وَ حُصِّل‌َ ما فِي الصُّدُورِ و فراهم ميشود آنچه در سينه‌ها است امور قلبيه بسيار است. «1» ايمان و کفر که ايمان تحقق پيدا نميکند مگر بچهار چيز اول يقين که خالي از شک و ريب و ظن باشد بجميع آنچه در ايمان مدخليت دارد. دوم: اعتقاد که بمعني دلبستگي و دربند دين باشد زيرا اعتقاد از عقد است بمعني گره زدن که اينکه امور بسته بقلب باشد و رسوخ در قلب کرده باشد که ايمان راسخ ميگويند بخلاف ايمان مستودع که ميفرمايد: قالَت‌ِ الأَعراب‌ُ آمَنّا قُل لَم تُؤمِنُوا وَ لکِن قُولُوا أَسلَمنا وَ لَمّا يَدخُل‌ِ الإِيمان‌ُ فِي قُلُوبِکُم حجرات آيه 14. سوم: اقرار قلبي که کفر جحودي نباشد و اقرار
جلد 18 - صفحه 207
زباني اگر چه باعث جريان احکام بر او ميشود تا مادامي که کشف خلاف نشده لکن منافق است نه مؤمن که ميفرمايد: وَ جَحَدُوا بِها وَ استَيقَنَتها أَنفُسُهُم نمل آيه 14.
چهارم: تسليم زير بار دين رفتن.
«2» از امور قلبيه اخلاق و صفات و ملکات حسنه و سيئه است.
«3» حب و بغض که سؤال کردند که: هل الحب و البغض من الايمان!- حضرت فرمود:
هل ايمان الا الحب و البغض!
- حب الهي و انبياء و ائمه اطهار و مؤمنين، و بغض اعداء دين.
«4» خيالات نفساني و خطورات قلبي و الهامات ملکي و وساوس شيطاني و نيّات قلبي و نحو اينها تمام روز قيامت مکشوف ميشود يَوم‌َ تُبلَي السَّرائِرُ طارق آيه 9.
إِن‌َّ رَبَّهُم بِهِم يَومَئِذٍ لَخَبِيرٌ خداوند متعال از کليه آنها و از نيات آنها و از اخلاق آنها و از صفات آنها و از ايمان و کفر و ضلالت و نفاق و خيالات و خطورات آنها با خبر است و خبير بودن خدا مثل خبير بودن بندگان نيست بندگان تا امري واقع نشود و بآنها خبر نرسد مطلع و خبير نميشوند اما خداوند قبل از خلقت عالم در ازل بتمام آنچه الي الابد واقع ميشود با خبر است.
تنبيه: ميان حکماء قديم و جديد در موضوع علم الهي اقوال زيادي است که در منظومه سبزواري ميگويد:
و قيل لا علم له بذاته || و قيل لا يعلم معلولاته ...
الي آخر ابياته.
و منشأ اشتباه آنها چند چيز است يکي آنکه نسبت خدا را با مخلوقاتش نسبت علت بمعلولات و اثر بتأثيراتش ميدانند که قهري است و اختياري نيست مثل آتش و سوزش آن که آتش علم بآتشي خود و علم بسوزش خود ندارد. ديگر آنکه علم را غير ذات ميدانند و صفت زايده که لازمة قول آنها قدماء ثمانيه است که گفتند: الزامهم بالقدماء الثمانية و معروفة که عامه قائلند، ديگر آنکه علم را داثر و زائل و تابع معلوم ميدانند که تا معلوم وجود ندارد علم هم وجود ندارد و پس از زوال معلوم علم هم
جلد 18 - صفحه 208
زايل ميشود و از اينکه قبيل کفريات در کلمات آنها بسيار است و ما ببرکت فرمايشات ائمه اطهار و براهين عقليه که علم و ساير صفات کماليه را عين ذات ميدانيم و ذات مقدس او را محدود نميگوئيم نه اول دارد و نه آخر هميشه بوده و هميشه هست و حاوي جميع مراتب وجود است وجود قدرت علم حياة و ساير صفات کمال اينکه صفات عين ذات است و منتزع از ذات مي‌گوييم علم الهي از ازل الي الابد بتمام آنچه واقع شده و ميشود يکسان است نه چيزي بر علمش افزوده ميشود و نه چيزي نقصان پيدا ميکند مي‌گوئيم: ان اللّه بکل شي‌ء عليم و علي کل شي‌ء قدير و بکل شي‌ء خبير و علي کل شي‌ء محيط لاحد لوجوده و لا نهاية لعلمه و حياته و کمالاته، و از روي اختيار و حکمت و مصلحت ايجاد ميفرمايد و اعدام ميکند لذا ميفرمايد: إِن‌َّ رَبَّهُم بِهِم يَومَئِذٍ لَخَبِيرٌ بعلاوه شهودي که بر تمام افعال آنها که قبلا تذکر داديم بعلاوه نامه‌هاي اعمال بعلاوه: يَوم‌َ تُبلَي السَّرائِرُ.
هذا آخر ما اردنا في تفسير هذه السورة و يتلوه ان شاء اللّه تفسير سورة القارعة و بقية السور بتوفيقه و تاييده، و الحمد للّه و الصلاة علي رسول اللّه و آله آل اللّه و اللعن علي اعدائهم اعداء اللّه و انا السيد عبد الحسين طيب غفر له.
سورة القارعة
بسم اللّه و الحمد للّه و الصلاة علي رسول اللّه و آله خيرة اللّه و اللعن علي ظالميهم و مبغضيهم و منکري فضائلهم بقدر علم اللّه.
اما الکلام في فضل هذه السورة: از إبن بابويه باسناده از عمرو بن ثابت از حضرت باقر (ع) فرمود:
(من قرأ القارعة و اکثر من قراءتها آمنه اللّه من فتنة الدجال ان يؤمن به و من قيح جهنم ان شاء اللّه)
و از پيغمبر (ص) روايت شده فرمود:
(من قرأ هذه السورة
جلد 18 - صفحه 209
ثقل اللّه ميزانه من الحسنات يوم القيامة).