اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَم حَسِبتُم أَن تَدخُلُوا الجَنَّةَ وَ لَمّا يَأتِکُم مَثَل‌ُ الَّذِين‌َ خَلَوا مِن قَبلِکُم مَسَّتهُم‌ُ البَأساءُ وَ الضَّرّاءُ وَ زُلزِلُوا حَتّي يَقُول‌َ الرَّسُول‌ُ وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا مَعَه‌ُ مَتي نَصرُ اللّه‌ِ أَلا إِن‌َّ نَصرَ اللّه‌ِ قَرِيب‌ٌ (214)
(آيا گمان نموديد که داخل بهشت ميشويد و حال آنکه شما را نيامده باشد مانند آنچه آمد بر کساني که پيش از شما گذشتند بر آنان سختي‌ها و ضررها
جلد 2 - صفحه 405
رسيد و مضطرب و پريشان شدند تا حدي که پيغمبر و گرويدگان باو گفتند ياري خدا چه هنگام است «يعني بخدا پناه برده و از وي طلب نصرت نمودند» آگاه باشيد که البته ياري خدا نزديک است.
از موضوعاتي که در آيات قرآني بسيار تذکر داده شده و بندگان را بآن متوجه ساخته است موضوع امتحان است و امتحان الهي براي کشف امري بر خداوند نيست زيرا خداوند چيزي بر او پوشيده و پنهان نيست تا بوسيله آزمايش کشف شود بلکه او علّام الغيوب و عالم السرّ و الخفيات است و از ظاهر و باطن و سرّ و علن هر کس با خبر است، و حکمت امتحان و غرض از آن دو چيز است: يکي آنکه بر شخص ممتحن (بفتح حاء) معلوم شود که حقيقتا داراي چه صفاتي است و دعاوي او تا چه حد مقرون بحقيقت است زيرا بسا بر خود انسان امر مشتبه ميشود و فکر ميکند داراي مراتب عاليه از ايمان و ملکات فاضله است ولي هنگامي که امتحان پيش آمد چه بسا خلاف آن ظاهر ميگردد.
و ديگر آنکه بر سايرين نيز موقعيت و مرتبه اينکه شخص معلوم گردد که اگر مورد عنايتي واقع شود و يا معذب بعذابي گردد بدانند که بجا و سزاوار بوده است.
و امتحانات الهي بر دو قسم است: امتحانات تکويني و امتحانات تشريعي و امتحانات تکويني نيز بر دو قسم است: گاهي باعطاء نعمت است به اينکه نعمت باو عنايت ميکند تا معلوم شود که شکر نعمت را بجاي ميآورد و نعم الهي را در مورد خود صرف مي‌نمايد و يا اينکه از آن سوء استفاده نموده و در طريق لهو و لعب و بو الهوسي و ناپاکي مصرف ميکند و گاهي بنزول بلاء است به اينکه او را بسختي و شدائد دنيوي مبتلا مي‌نمايد تا معلوم گردد که آيا صابر و ثابت قدم و استوار در دين است و يا اينکه ثبات و استقامت در امر دين ندارد و نعمت و بلاء در عين
جلد 2 - صفحه 406
اينکه امتحان براي شخص متنعم و مبتلاست بسا براي ديگران هم امتحان است مثلا فقر فقراء امتحان اغنياء است که آيا حقوق آنان را ميدهند و بآنها ترحم و احسان مينمايند يا اينکه توجهي بآنها ندارند.
و همچنين غناء اغنياء امتحان فقراء است که چه عکس العملي در قبال آنها نشان ميدهند و هکذا ساير نعم و بلايا و امتحان تشريعي در مورد تکاليف الهي از واجب و مستحب‌ّ و حرام و مکروه است که معلوم شود بنده تا چه اندازه نسبت باوامر الهي مطيع و نسبت بنواهي او منتهي ميگردد و امور تشريعي نيز بسا در عين اينکه امتحان براي مکلف است براي ديگران نيز امتحان واقع ميشود مثلا شخص نمازگزار بسا سبب امتحان رفيق خود و بعکس شخص معصيت کار نيز موجب امتحان رفيق خويش ميشود و توهم نشود که مصلت احکام منحصر بامتحان باشد بلکه بنا بر مذهب اماميه جميع احکام تابع مصالح و مفاسد نفس الامريه است و بسا مصالح متعددي دارد که از آن جمله امتحانات است و گاهي امتحان در نفس امر است که از آن باوامر امتحانيه تعبير ميشود و اغلب امتحان در مأمور به است، و از اينکه بيان واضح ميگردد که بندگان دائما در امتحان ميباشند و هر چه مقام بنده رفيع‌تر باشد امتحان او شديدتر، و هر چه نعمت بر او بيشتر باشد امتحان او سخت‌تر است و آيات و اخبار در اينکه باره بسيار است که نقل آنها از وضع تفسير خارج است و اينک بشرح همين آيه اکتفاء مي‌نمائيم.
أَم حَسِبتُم أَن تَدخُلُوا الجَنَّةَ خطاب بمؤمنين و کساني که برسول اکرم گرويده‌اند ميباشد که گمان ميکنيد بمجرد اظهار ايمان داخل بهشت ميگرديد و حال آنکه مورد امتحان واقع نشويد چنانچه در آيه ديگر ميفرمايد:
أَ حَسِب‌َ النّاس‌ُ أَن يُترَکُوا أَن يَقُولُوا آمَنّا وَ هُم لا يُفتَنُون‌َ«1»
1- سوره عنکبوت آيه 1
جلد 2 - صفحه 407
که يفتنون بمعني يمتحنون ميباشد و در مورد شأن نزول آيه بعضي گفتند در غزوه خندق بود که مسلمانان محاصره شده بودند، و بعضي گفتند در غزوه احد بود که بسياري فرار نمودند و بعضي گفتند درباره مهاجريني است که ترک وطن و خانه و اهل و عيال نمودند، و در هر صورت شأن نزول منافي با عموم آيه نيست، و ام منقطعه و براي استفهام است مانند همزه در آيه أَ حَسِب‌َ النّاس‌ُ و حسبتم از حسبان بمعني گمان است.
وَ لَمّا يَأتِکُم مَثَل‌ُ الَّذِين‌َ خَلَوا مِن قَبلِکُم يعني هم چنان که بر امم سابقه ابتلائات و شدائد پيش آمد براي شما نيز ميآيد و چنانچه آنان مورد امتحان قرار گرفتند شما هم امتحان خواهيد شد چنانچه دنباله همان آيه مذکور ميفرمايد:
وَ لَقَد فَتَنَّا الَّذِين‌َ مِن قَبلِهِم فَلَيَعلَمَن‌َّ اللّه‌ُ الَّذِين‌َ صَدَقُوا وَ لَيَعلَمَن‌َّ الکاذِبِين‌َ«1» سپس ابتلائاتي را که براي امم سابقه پيش آمد بيان ميفرمايد:
مَسَّتهُم‌ُ البَأساءُ وَ الضَّرّاءُ مس‌ّ بمعني رسيدن و تماس پيدا کردن است و بأساء از بؤس بمعني شدت و سختي و رنج و بيماري و تنگدستي است و بائس بمعني شديد الفقر است در آيه شريفه ميفرمايد وَ أَطعِمُوا البائِس‌َ الفَقِيرَ«2» مقابل نعماء که بمعني وفور نعمت و خوبي است و ضراء مقابل سرّاء از ضرّ مقابل نفع است و بأساء و ضراء دو مفهوم مختلفند و نسبت بين آنها عموم من وجه است آنجا که هم بأساء و هم ضراء است مانند قتل و جرح و سرقت اموال و نحو اينها و آنجا که بأساء صدق ميکند ولي ضراء صادق نيست مانند تحمل مشاق و سختيهاي روزگار و آنجا که ضراء صادق است ولي بأساء نيست مانند صرف مال در راه جهاد و يا براي تهيه دارو يا مصارفي که فوق العاده باشد و اما مصارفي که طبق معمول و عادت است مانند انفاقات واجبه، نه بأساء است و نه ضرّاء
1- سوره عنکبوت آيه 2
2- سوره حج آيه 9
جلد 2 - صفحه 408
وَ زُلزِلُوا حَتّي يَقُول‌َ الرَّسُول‌ُ وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا مَعَه‌ُ مَتي نَصرُ اللّه‌ِ تزلزل بمعني اضطراب و تشويش خاطر است از جهت اينکه عاقبت کار را نميداند بکجا منتهي ميشود مثلا در مورد جهاد آيا به پيروزي منتهي ميگردد يا به شکست و در مورد مرض آيا ببهبودي ميانجامد يا بمرگ و نحو اينها.
و جمله متي نصر اللّه، استدعا و طلب نصرت پيغمبر و گرويدگان با او ميباشد و از آن استفاده ميشود که خداوند وعده نصرت به پيغمبران و مؤمنين داده ولي بعد از آنکه در مقابل شدائد و سختي‌ها از خود صبر و ثبات نشان دهند و اينان ميدانستند وعده خدا تخلف پذير نيست ولي مترصد و منتظر آن بوده‌اند چنانچه در آيه ديگر ميفرمايد إِنّا لَنَنصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا فِي الحَياةِ الدُّنيا وَ يَوم‌َ يَقُوم‌ُ الأَشهادُ«1» و جمله أَلا إِن‌َّ نَصرَ اللّه‌ِ قَرِيب‌ٌ گفته خدا و تسليت رسول و مؤمنين است که آگاه باشيد نصرت الهي نزديک است و احتياج بظهور آثار ندارد و بموقع خود فرا ميرسد، تنها ثبات قدم و استقامت لازم است و از مجموع آيه استفاده ميشود که شما امّت پيغمبر اسلام بايد منتظر شدائد و سختي‌ها و بأساء و ضرّاء بوده و در هنگام آمدن آنها ثبات و استقامت بخرج دهيد و از خدا طلب ياري کنيد تا نصرت حق شامل شما شود.