اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يَسئَلُونَک‌َ ما ذا يُنفِقُون‌َ قُل ما أَنفَقتُم مِن خَيرٍ فَلِلوالِدَين‌ِ وَ الأَقرَبِين‌َ وَ اليَتامي وَ المَساکِين‌ِ وَ ابن‌ِ السَّبِيل‌ِ وَ ما تَفعَلُوا مِن خَيرٍ فَإِن‌َّ اللّه‌َ بِه‌ِ عَلِيم‌ٌ (215)
(از تو سؤال ميکنند که چه چيز انفاق کنند! بگو آنچه از خوبي انفاق ميکنيد پس درباره پدر و مادر و خويشاوندان و بي‌پدران و مستمندان و در غربت
1- سوره مؤمن آيه 54
جلد 2 - صفحه 409
وا ماندگان انفاق کنيد، و آنچه از خوبي بجاي مي‌آريد همانا خداوند بآن داناست يَسئَلُونَک‌َ ما ذا يُنفِقُون‌َ در کلمات مفسرين خصوصا در الميزان اشکالي کرده‌اند که جواب در آيه مطابق سؤال نيست زيرا سؤال از ما ينفق است يعني چيزي که بايد انفاق کنند و جواب راجع (من ينفق عليه) است يعني کساني که بايد بآنها انفاق شود که عبارت از والدين و خويشاوندان و يتامي و مساکين ميباشند و در جواب از اينکه اشکال وجوهي ذکر کرده‌اند از آن جمله اينست که منتقل شدن از جواب سؤال بجواب ديگر براي اينست که حق سؤال، سؤال از من ينفق عليه است نه از «ما ينفق» زيرا «ما ينفق» معلوم و ظاهر است که از مال بايد باشد علاوه بر اينکه بنحو اجمال متعرض جواب سؤال هم شده زيرا ميفرمايد:
قُل ما أَنفَقتُم مِن خَيرٍ که من خير براي بيان ما ينفق است و خير کنايه از مال است و تحقيق در جواب اينست که اولا سائل يک نفر نبوده، که در مجمع روايت کرده سائل عمرو بن الجموح بوده، زيرا آيه بصيغه جمع است و ثانيا سؤال از موضوع انفاق نيست زيرا موضوع انفاق معلوم است و احتياج بسؤال ندارد بلکه سؤال از احکام شرعيه راجع بموضوع است چنانچه در قرآن موارد نظير اينکه بسيار است مانند يَسئَلُونَک‌َ عَن‌ِ المَحِيض‌ِ«1» و يَسئَلُونَک‌َ عَن‌ِ الأَنفال‌ِ«2» و يَسئَلُونَک‌َ عَن‌ِ اليَتامي«3» و معلوم است که سؤال از ماهيت حيض و انفال و يتامي نيست بلکه سؤال از احکام آنهاست و در جواب لازم نيست که تمام احکام بيان شود بلکه في الجمله باندازه اقتضاء و موقعيت و مناسب مقام کافي است و تفصيل آنها شأن قرآن نيست بلکه بايد بواسطه پيغمبر و امام بيان شود مانند تفاصيل احکام نماز و روزه و خمس و زکاة و حج و غيره، و پيداست که انفاق احکام بسياري دارد ولي آيه اولا بطور اجمال بيان فرموده که انفاق بايد از خير
1- سوره بقرة آيه 222
2- سوره انفال آيه 1
3- سورة بقره آيه 218
جلد 2 - صفحه 410
يعني مال باشد و اطلاق خير بر مال در بسياري از آيات شده و ثانيا مورد انفاق را يعني کساني که بايد بآنها انفاق شود ذکر نموده است.
و شايد وجه اينکه مقداري تعيين ننموده و بطور عموم فرموده:
ما أَنفَقتُم مِن خَيرٍ براي اينکه باشد که هر چه انفاق کنيد از کم و بيش نيکوست و البته هر چه بيشتر باشد نيکوتر است چنان که درباره نماز وارد شده «
الصلاة خير موضوع من شاء استقل و من شاء استکثر
» و مواردي که در آيه ذکر شده از باب بيان مصداق است نه اينکه منحصر باينها باشد بلکه انفاق در راه جهاد، در راه نشر احکام، ترويج دين، انفاق بهمسايگان و ساير مصارف خيريه هم از موارد مهمه آنست.
فَلِلوالِدَين‌ِ وَ الأَقرَبِين‌َ وَ اليَتامي وَ المَساکِين‌ِ وَ ابن‌ِ السَّبِيل‌ِ مراد از والدين پدر و مادر انفاق کننده است و شايد بتوان گفت که شامل اجداد و جدات او هم ميشود يا به تنقيح مناط قطعي، و يا بواسطه صدق، و مراد از اقربين خويشاوندان نسبي است که شامل اولاد و اولاد اولاد هر چه پائين رود، و برادران و خواهران و فرزندان آنها و اعمام و عمات و اخوال و خالات و اولاد آنها ميشود، و مراد از يتيم کسي است که پدرش مرده و بحد بلوغ نرسيده باشد و ظاهرا مراد ايتامي هستند که کسي تکفل آنها را نمي‌کند و مال هم ندارند و ايتام اغنياء و ثروتمندان را شامل نميشود اگر چه لفظ عام است ولي بمناسبت حکم و موضوع، ايتام فقراء مقصودند و مراد از مساکين مطلق فقراء هستند اگر چه مفهوم مسکين و فقير متغايرند ولي هر يک تنها ذکر شوند هر دو را شامل ميشود چنانچه قبلا بيان شده و مقصود از إبن سبيل کسي است که از وطن خود دور افتاده باشد و دسترسي نداشته باشد که امر معاشش را منظم کند اگر چه در وطن خود متمکن باشد.
جلد 2 - صفحه 411
و اخبار در فضيلت احسان و انفاق باين پنج طايفه بسيار وارد شده و ما قبلا مختصري از آنها را متذکر شديم.
وَ ما تَفعَلُوا مِن خَيرٍ فَإِن‌َّ اللّه‌َ بِه‌ِ عَلِيم‌ٌ هر کار خوبي که انجام دهيد و هر عبادتي را که بجاي آوريد که از آن جمله انفاق در راه خداست در نزد خدا محفوظ و خداوند بآن آگاه است و در نامه عمل شما ضبط ميشود و بجزاي آن و ثواب اخروي آن نائل خواهيد شد فَمَن يَعمَل مِثقال‌َ ذَرَّةٍ خَيراً يَرَه‌ُ«1»