از امام صادق عليه السلام پرسيدند: آيا روح همان جبرئيل است؟ فرمود: جبرئيل از ملائکه است و روح برتر از ملائکه است. سپس اين آيه را تلاوت فرمودند: تَنَزَّلُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ ... «1»
با نزول فرشتگان بر قلب پيامبر و امام معصوم در شب قدر، ارتباط زمين با آسمان، مُلک با ملکوت و طبيعت با ماوراء طبيعت برقرار مى‌شود.
روح انواعى دارد:
- روحى که منشأ تمايلات و شهوات است.
- روحى که منشأ قدرت و حرکات است. اين دو روح، مشترک ميان انسان و حيوان است.
- روحى که منشأ اختيار و انديشه است، که اين روح مختص انسان است.
- روحى که عقل محض است و جوهر وجودى فرشتگان را تشکيل مى‌دهد.
- روحى که برتر از فرشتگان است و شب قدر همراه آنان به زمين نازل مى‌شود.
در روايات آمده است که با منکران امامت، با سوره قدر احتجاج کنيد. «2» زيرا بر اساس اين سوره، فرشتگان هر سال در شب قدر نازل مى‌شوند. در زمان حيات پيامبر بر وجود شريف حضرتش وارد مى‌شدند. پس از آن حضرت بر چه کسانى نازل مى‌شوند؟
روشن است که هر کسى نمى‌تواند ميزبان فرشتگان الهى باشد و بايد او همچون پيامبر، معصوم بوده و ولايت امور بشر به عهده او باشد و او کسى جز امام معصوم نيست که در زمان ما، حضرت مهدى عليه السلام مى‌باشد و فرشتگان در شب قدر شرفياب محضرش مى‌شوند.
«1». تفسير برهان.
«2». تفسير نورالثقلين.
جلد 10 - صفحه 549
نگاهى به فرشتگان در قرآن «1»
فرشتگان، کارگزاران نظام هستى و مأمور انجام فرامين خداوند در اداره امور هستند. در قرآن براى هر دسته از فرشتگان مأموريّت و نقش خاصّى تعيين شده است و با همان مأموريّت نام‌گزارى شده‌اند: «النَّازِعاتِ» «2»، «الصَّافَّاتِ» «3»، «فَالزَّاجِراتِ» «4»، «النَّاشِراتِ» «5»، «فَالْفارِقاتِ» «6»، «فَالْمُدَبِّراتِ» «7»
برخى فرشتگان براى حفاظت گماشته شده‌اند. «إِنَّ عَلَيْکُمْ لَحافِظِينَ» «8»
بعضى فرشتگان با اولياء الهى گفتگو دارند. با زکريا سخن گفتند و او را به فرزندى به نام يحيى بشارت دادند «فَنادَتْهُ الْمَلائِکَةُ» «9» و همين فرشتگان با حضرت مريم گفتگو کردند.
«إِذْ قالَتِ الْمَلائِکَةُ يا مَرْيَمُ» «10»*
در مواردى، سخن از امداد فرشتگان به رزمندگان در جبهه‌هاى جنگ به ميان آمده است.
چنانکه در جنگ بدر، خداوند سه هزار فرشته را به يارى مسلمانان فرستاد. «يُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِکَةِ» «11»
برخى فرشتگان مسئول گرفتن جان مردم هستند. «يَتَوَفَّاکُمْ مَلَکُ الْمَوْتِ» «12» و دسته‌اى ديگر، مسئول امور عرش. «يَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّکَ» «13»
از امتيازات فرشتگان، عبادت دائمى و خستگى‌ناپذير آنهاست که قرآن مى‌فرمايد: «وَ مَنْ عِنْدَهُ لا يَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ وَ لا يَسْتَحْسِرُونَ» «14»، «يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ لا يَفْتُرُونَ» «15»
از وظايف ديگر فرشتگان، دعا و استغفار براى مؤمنين «يَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ» «16» و صلوات بر پيامبر اسلام است. «إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ» «17»
«1». در نهج‌البلاغه، خطبه 1 و 91 درباره ملائکه مطالبى آمده است.
«2». نازعات، 1.
«3». صافّات، 1.
«4». صافّات، 2.
«5». مرسلات، 3.
«6». مرسلات، 4.
«7». نازعات، 5.
«8». انفطار، 10.
«9». آل عمران، 39.
«10». آل عمران، 42.
«11». آل عمران، 124.
«12». سجده، 11.
«13». حاقّه، 17.
«14». سجده، 15.
«15». انبياء، 20.
«16». شورى، 5.
«17». احزاب، 56.
جلد 10 - صفحه 550
فرشتگان درجاتى دارند و همه در يک سطح و مقام نيستند. «ما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ» «1» خداوند، همان گونه که بعضى از انبيا را بر برخى ديگر برترى داده، از ميان فرشتگان نيز بعضى را برگزيده است. «اللَّهُ يَصْطَفِي مِنَ الْمَلائِکَةِ» «2»
قدرت تمام فرشتگان يکسان نيست و ظرفيّت‌هاى متفاوتى دارند. «أُولِي أَجْنِحَةٍ مَثْنى وَ ثُلاثَ وَ رُباعَ» «3» بعضى فرمانبرند و بعضى فرمانده، ولى همه معصوم و امين. «مُطاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ» «4»
ايمان به همه فرشتگان لازم است، «کُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَ مَلائِکَتِهِ» «5» و انکار آنان در کنار انکار خداوند آمده است. «وَ مَنْ يَکْفُرْ بِاللَّهِ وَ مَلائِکَتِهِ» «6»
فرشتگان، لشگر الهى هستند و تعدادشان را جز خداوند هيچ‌کس نمى‌داند. «وَ ما يَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّکَ إِلَّا هُوَ» «7» و اگر گاهى سخن از تعداد به ظاهر اندک آنان است، نظير آيه «عَلَيْها تِسْعَةَ عَشَرَ» «8» که مى‌فرمايد: مأموران دوزخ نوزده نفرند، دلايل ديگرى دارد، نه آنکه به خاطر نداشتن نيرو باشد.
فرشتگان، اطاعت مطلق از خداوند دارند و هر چه را مأمور شوند انجام مى‌دهند و هرگز نافرمانى ندارند. «لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ» «9»
آنان بر فرمان خداوند پيشى نمى‌گيرند و فقط فرمان او را عمل مى‌کنند. «لا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ
«1». صافّات، 164.
«2». حج، 75.
«3». فاطر، 2.
«4». تکوير، 21.
«5». بقره، 285.
«6». نساء، 136.
«7». مدّثر، 31.
«8». مدّثر، 30.
«9». تحريم، 6.
جلد 10 - صفحه 551
وَ هُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ» «1»
اطاعت آنان آگاهانه و بر اساس تقواى الهى است و در اطاعت، کار خاصّى را گزينش نمى‌کنند، بلکه هر کارى که به آنان محوّل شود انجام مى‌دهند. «يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ» «2»
پيامبر اسلام فرمود: آفرينش فرشتگان، همه از نور است. «ان الله عز و جل خلق الملائکة من النور» «3» و خداوند هيچ موجودى را به اندازه فرشتگان نيافريده است. «ما من شى‌ء مما خلق الله اکثر من الملائکة» «4»
امام صادق عليه السلام فرمود: فرشتگان، اهل خوردن و آشاميدن و آميزش جنسى نيستند. «ان الملائکة لا يأکلون و لا يشربون و لا ينکحون» «5»