تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ «5»
عَلَّمَ الْإِنْسانَ: بياموخت جنس آدمى را ما لَمْ يَعْلَمْ: آنچه نمى‌دانست از امور دنيا به خلق قوا و نصب دلايل و انزال آيات، يا تعليم داد حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را آنچه را که دانا نبود از علوم ربانى و معارف الهى و احکام و شرايع که (عَلَّمَکَ ما لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ) «4» يا تعليم نمود آدم ابو البشر را آنچه را که عالم نبود و مراد علم اسماء باشد که (و علّم ادم الاسماء کلّها) «5» تنبيه- آيه شريفه را دلالالتى است:
1- افتتاح فرموده کلام مجيد را به ذکر نعمت ايجاد و تابع آورده نعمت علم را. پس اگر بعد از نعمت ايجاد، نعمتى شريف‌تر و عظيم‌تر و اعلاتر از علم مى‌بود، هر آينه اولى و سزاوارتر بود به ذکر. بعضى وجه تناسب بين آيه مذکوره در صدر اين سوره که مشتمل است بر خلق انسانى از علقه و بعد از آن بر تعليم آنچه دانا نبوده، اشاره فرموده حق تعالى اول حال انسانى را يعنى علقه که مرتبه خساست و پستى او است، و آخر حال او که عالم گردد به
«1» تبيان، (چ نجف 1383) ج 10 ص 380.
«2» سفينه البحار، ج 1، ماده درس، ص 444.
«3» منهج الصادقين (چ سوم) ج 10 ص 297.
«4» سوره نساء آيه 113.
«5» سوره بقره آيه 31.
جلد 14 - صفحه 281
معارف که کمال رفعت و جلالت او است، گويا فرمايد اى انسان در اول مرتبه منزلت خسيسه و دنيه را دارا بودى و در آخر اين درجه نفيسه شريفه را.
2- دالّ است بر آنکه استعداد کمال و ترقى را حق تعالى به لطف و مرحمت خود در وجود انسانى قرار داده و راه ترقى به سعادت که علم و عمل است به توسط کتاب منزل و نبى مرسل بيان فرمود، چنانچه ترقّى حاصل نگردد کوتاهى و تقصير از خود انسانى است که به سوء اختيار ضايع نموده و خود را از سعادت محروم ساخته.
3- دالّ است بر کمال کرم سبحانى که تعليم عباد فرموده آنچه نمى‌دانستند و نقل ايشان کرده از ظلمت جهل به نور علم و دانش و تنبيه نموده بر فضل کتابت، چه آن متضمن منافع عظيمه است که غير او به کنه آن نتواند رسيد. زيرا شبهه‌اى نيست در آنکه تدوين علوم و نشر آن و تقييد حکم و ضبط اخبار اولين و مقالات ايشان و کتب الهى ميسر نيست مگر به کتابت؛ و اگر کتابت وجود نداشت، امور دنيا و دين استقامت پيدا نمى‌کرد؛ و اگر دليلى نبود بر دقيق حکمت الهى و لطيف تدبير سبحانى، مگر قلم و خط، هر آينه کافى مى‌بود بر دلالت خالق متعال.
4- اول اشاره فرمود به آنچه دالّ است بر معرفت الهى عقلا و بعد از آن تنبيه نمود، بر آنچه دلالت دارد سمعا.