تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يَسْئَلُونَکَ ما ذا يُنْفِقُونَ قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ وَ الْيَتامى وَ الْمَساکِينِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (215)
«1» تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 246.
«2» تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 246.
«3» تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 246.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 383
شأن نزول: «عمرو بن جموح» بسيار پير شده بود و مال بسيار داشت، خواست آن را بر وجهى تصدق کند که موجب خشنودى حق تعالى و باعث نفع او باشد در آخرت، خدمت حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آمد، عرض کرد: چه چيز را انفاق نمايم تا بهره‌ور شوم؟ آيه شريفه نازل شد:
يَسْئَلُونَکَ ما ذا يُنْفِقُونَ: سؤال مى‌کنند تو را چه چيز انفاق کنند در راه خدا، قُلْ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ: بگو اى پيغمبر در جواب آنها که آنچه انفاق مى‌کنيد از مال. مراد از خير، مالى است که شخص بهره و نفع از آن ببرد، زيرا اگر نفعى بر آن مترتب نشود در آخرت، آن را مال نگويند، بلکه مار خواهد بود. بعد بيان مصرف را فرمايد: فَلِلْوالِدَيْنِ وَ الْأَقْرَبِينَ: پس از جمله مصارف بلکه اهم آن براى پدر و مادر و خويشان نزديکتر، وَ الْيَتامى وَ الْمَساکِينِ: و براى يتيمان که قادر بر کسب نيستند و فقرائى که چاره‌اى براى زندگانى و معيشت خود ندارند، وَ ابْنِ السَّبِيلِ: و راهگذريان يعنى غربا و مهمانان، وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ: آنچه بجا مى‌آوريد از کارهاى نيک يا آنچه نفقه مى‌کنيد به هر کس و به هر مقدار که باشد، فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ:
پس بدرستى که خداى تعالى دانا و بر آن ثواب و اجر وافى مرحمت فرمايد.
تبصره: در آيه شريفه چند مطلب باشد: 1- سؤال از وجه انفاق بود و جواب بيان مصرف را فرمود به جهت آنکه اهتمام در آن بيشتر است، زيرا وقتى انفاق منظور باشد که در محل خود واقع شود؛ و نيز طلب بيان مصرف در سؤال مندرج بود اگرچه در آيه ذکر نشده. 2- آنکه دستور در ترتيب مصرف: پدر و مادر، خويشان، يتيمان، مساکين، ابن سبيل. 3- آنکه در اصول مقرر شده که خصوص سبب مخصص عام نمى‌شود، پس حکم آيه مختص به سائل نيست، بلکه بر عموم باشد که هر کس خواهد انفاق مرضى خدا نمايد بايد بدين طريق باشد.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 384
در مهنج ابن مسعود از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده که فرمود: دست دهنده بهتر است از دست گيرنده، و ابتدا کن در انفاق به عيال و مادر و پدر و خواهر و برادر خود، بعد هر که نزديکتر باشد به تو در خويشى، پس فرمود: صدقه به فقير اجنبى يکى، و بر خويشان دو تا محسوب شود «1».
و حضرت رضا عليه السّلام به مکتوب خود به حضرت جواد عليه السّلام فرمايد: فانفق و لا تخش من ذى العرش اقتارا «2»: انفاق کن و نترس از صاحب عرش که خدا باشد، تنگى را.