اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
کُتِب‌َ عَلَيکُم‌ُ القِتال‌ُ وَ هُوَ کُره‌ٌ لَکُم وَ عَسي أَن تَکرَهُوا شَيئاً وَ هُوَ خَيرٌ لَکُم وَ عَسي أَن تُحِبُّوا شَيئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَکُم وَ اللّه‌ُ يَعلَم‌ُ وَ أَنتُم لا تَعلَمُون‌َ (216)
(قتال بر شما واجب شد و حال آنکه خلاف ميل شما بود و بسا باشد که شما چيزي را ناخوش داريد و حال آنکه خير شما در آنست و بسا باشد که چيزي را خوش داريد و حال آنکه براي شما بد است و خدا ميداند و شما نميدانيد) کُتِب‌َ عَلَيکُم‌ُ القِتال‌ُ آيه درباره فرض جهاد بر مؤمنين نازل شده و جهاد يکي از فروع مهمه دين اسلام است و آيات قرآني و اخبار وارده از پيغمبر اکرم و ائمه اطهار در اهميت و فضيلت آن بسيار است: در جامع السعادات از نبي اکرم روايت کرده که فرمود «
ما اعمال البر عند الجهاد في سبيل اللّه الا کنعشة في بحر لجي
» و در وافي از تهذيب از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود:
الجهاد افضل الاشياء بعد الفرائض
«
» و از کافي از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت کرده که فرمود «
للجنة باب يقال له باب المجاهدين
» و غير اينها از اخبار و جهاد از ضروريات دين اسلام و منکر آن خارج از دين اسلام ميباشد ولي در مذهب شيعه وجوب جهاد مشروط بحضور پيغمبر و امام و باذن او يا نائب خاص اوست و در
1- سورة الزلزال آيه 8
جلد 2 - صفحه 412
زمان غيبت واجب نيست مگر بعنوان دفاع از اسلام و مسلمين و حفظ بيضه اسلام و لذا از اموري که مربوط بموضوع جهاد است از قبيل اقسام آن و احکام راجعه بآن و کيفيت آن و اينکه وجوب آن کفايي است و ذکر کساني که جهاد بر آنان واجب است و کساني که واجب نيست و فوائد و ثمراتي که بر جهاد مترتب است از حفظ دين و دنياي مسلمين و دعوت کفار باسلام و امنيت بلاد و اعلاء کلمه اسلام و ازاله کفر و فسق و فساد، و مضاري که بر ترک آن مترتب است از تسلط کفار و ظالمين و ضعف مسلمانان و اضمحلال دين و اشاعه منکرات و غير اينها صرفنظر ميکنيم، و تنها بردّ شبهه که دشمنان اسلام باسلام نموده‌اند که دين اسلام بزور شمشير و سر نيزه اشاعت و پيشرفت نموده مبادرت مينمائيم و جواب از اينکه اعتراض را در ذيل آيه شريفه وَ اقتُلُوهُم حَيث‌ُ ثَقِفتُمُوهُم«1» متذکر شديم و در اينجا نيز ببيان ديگري بطور اختصار و در ذيل دو عنوان يادآور ميشويم:
اول اينکه آيا واقعا اسلام با زور شمشير پيشرفت کرد يا اينکه اينکه تهمتي بيش نيست!
دوم اينکه آيا جهاد اسلام بر خلاف موازين عقلي است يا اينکه موافق موازين عقلي و مطابق با آنهاست! در بيان قسمت اول مي‌گوئيم پيغمبر اسلام در ظرف سيزده سال که در مکه بود و سال اول هجرت بمدينه با کسي جنگ و قتالي نداشت و عده کثيري باو ايمان آوردند و با آن همه شکنجه که کفار قريش نسبت بآنها روا ميداشتند از ايمان باو بيزاري نمي‌جستند و عده بسياري از آنها بحبشه هجرت نمودند، و اهل مدينه همگي بدون اينکه زور و شکنجه در کار باشد از روي ميل و رغبت و شنيدن کلام الهي ايمان آوردند و پيغمبر اکرم را بشهر خود دعوت نموده و وعده هر گونه مساعدت بوي دادند و در مدينه نيز بسياري از اهل
1- صفحه 352
جلد 2 - صفحه 413
کتاب از روي بشارات و آثاري که از انبياء سلف درباره پيغمبر اسلام ميدانستند بوي ايمان آورند و امّا جنگهايي که پيغمبر اسلام با کفار قريش نمود اغلب بلکه همه آنها جنبه دفاع داشته و فتح مکه نيز بدون جنگ و خونريزي واقع شد. و اکثر قبائل عرب که اسلام اختيار نمودند از روي مشاهده معجزات و اخلاق رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و دستورات و احکام قرآن کريم بوده و اينها اموري است که بر شخص متتبع در تاريخ اسلام واضح و هويداست، بنا بر اينکه در زمان خود رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم پيشرفت اسلام بزور شمشير نبوده و اگر ابو سفيان و چند نفر امثال او از ترس ايمان آورده باشند در مقابل متجاوز از صد هزار جمعيت مسلمين قابل اعتنا نيستند و اما پيشرفت اسلام بعد از وفات رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم را خوبست از تاريخ تمدن اسلام و عرب تأليف گوستاولبون فرانسوي نقل کنيم:
وي در صفحه 157 کتاب خود مينويسد «ما وقتي که فتوحات مسلمين اول را بدقت ملاحظه نموده و اسباب و علل کاميابي آنها را تحت نظر مي‌گيريم مي‌بينيم که آنها در خصوص اشاعت مذهب از شمشير کار نگرفته زيرا آنها اقوام مغلوبه را در قبول مذهب هميشه آزادي ميدادند اينکه مطلب از تاريخ ثابت ميشود که اصلا اشاعت هيچ مذهبي ممکن نيست بزور شمشير صورت گيرد. نصاري وقتي اندلس را از دست مسلمين خارج ساختند اينکه ملت مغلوب براي مردن حاضر شده ولي تبديل مذهب را قبول نکردند، واقعا اسلام بجاي اينکه با سر نيزه اشاعت يافته باشد بوسيله تشويق و با قوه تبليغ و تقرير جلو رفته است و همين مسئله بوده که اقوام ترک و مغول با اينکه اعراب را مغلوب ساختند معهذا دين اسلام را قبول نمودند و در هندوستان که فقط عبور عرب بدانجا افتاده بود اسلام بقدري ترقي کرد که حاليه زياده از صد کرور مسلم در آنجا وجود دارد و پيوسته بر عده آنها ميافزايد. در چين هم پيشرفت مذهب اسلام قابل ملاحظه است و از
جلد 2 - صفحه 414
بررسي بخش ديگر کتاب معلوم ميشود که مذهب اسلام تا چه اندازه در آنجا ترقي نموده چنان که زياده از چهل کرور مسلمان فعلا در چين موجود است و حال آنکه عرب حمله بچين نبرده و يک وجب اراضي آنجا را بتصرف خود در نياورده است» و اما در جواب قسمت دوم اشکال مي‌گوييم اولا جهاد اختصاص بدين اسلام نداشته و در ساير اديان الهي هم بوده است چنانچه در تورات در سفر تثنيه باب 7 و 13 و باب 20 و سفر خروج باب 32 و سفر اعداد باب 31 دستورات موسي راجع بقتال با قبايل غير بني اسرائيل بيان ميکند.
و از انجيل متي باب 10 جمله 34 و انجيل لوقا باب 19 جمله 28 و باب 22 جمله 36 نيز معلوم ميشود که حضرت مسيح نيز مأمور بجهاد بوده منتها يار و ياوري نداشته که اقدام بجهاد نمايد.
و در قرآن نيز قصه بعضي از انبياء سلف را با کفار و مشرکين جنگيده‌اند ذکر ميفرمايد چنانچه از آيه 47 آل عمران و آيه 246 بقره و آيه 27 مائده و غير اينها از آيات ديگر معلوم ميشود.
و ثانيا جهاد بمنزله قطع عضو فاسدي است که در بدن انسان پيدا ميشود که اگر قطع نشود بساير اعضاء سرايت نموده و انسان را بهلاکت ميکشاند چنانچه اينکه مطلب را قبلا متذکر شديم.
و ثالثا مثل جهاد مثل حدود و تعزيراتي است که در اديان الهي و مانند جرائمي است که در قوانين مدني براي مرتکبين معصيت مانند زنا و شرب خمر و لواط و امثال اينها و براي مرتکبين جرم قرار ميدهند و حدّ شرک و کفر «کافر حربي» در دين اسلام قتل معين شده چنان که حد مفسدين و بسياري از جنايتکاران در قوانين مدني قتل و اعدام قرار داده شده است.
و رابعا دين اسلام مبني بر اساس توحيد و معارف و احکام آن مطابق با
جلد 2 - صفحه 415
فطرت، و هدف آن بانجام رسانيدن خواسته‌هاي فطري انسان و تعديل آنهاست و اينکه امر را حق مشروع و طبيعي انسان ميداند و دفاع از اينکه حق و نشر آن را در ميان افراد انسان لازم و واجب ميشمارد، و وضع حکم جهاد و دفاع براي ايفاء اينکه منظور است.
و خامسا مثل جهاد تشريعا مثل بليات و عقوبات تکويني است که بر امم سابقه نازل ميشد که بعد از آنکه دعوت انبياء را نمي‌پذيرفتند و در مقام اذيت و آزار بآنان و مؤمنين بر ميآمدند و مرتکب فساد ميشدند خداوند بواسطه طوفان، باد، صاعقه، غرق و امثال اينها آنان را هلاک مي‌نمود و در دين اسلام هلاکت اينگونه افراد را بواسطه جهاد و در ميدان جنگ و قتال قرار داده است.
اينک بتفسير متن آيه مبادرت مينمائيم:
کُتِب‌َ عَلَيکُم‌ُ القِتال‌ُ کتابة بمعني جعل حکم و در قرآن اکثر بمعني فرض استعمال شده و هر جا امر مکتوب و مفروض از اموريست که موافق طبع مکلفين است بصيغه معلوم ذکر ميکند مانند وَ کَتَبنا عَلَيهِم فِيها أَن‌َّ النَّفس‌َ بِالنَّفس‌ِ الاية«1» و کَتَبنا لَه‌ُ فِي الأَلواح‌ِ مِن کُل‌ِّ شَي‌ءٍ«2» وَ لَقَد کَتَبنا فِي الزَّبُورِ مِن بَعدِ الذِّکرِ أَن‌َّ الأَرض‌َ يَرِثُها عِبادِي‌َ الصّالِحُون‌َ«3» و اگر از امور شاقه است که بر خلاف طبع اغلب مکلفين است بلفظ مجهول ذکر ميفرمايد مانند اينکه آيه و آيه صيام و امثال اينها وَ هُوَ کُره‌ٌ لَکُم کره بمعني مشقت و ناراحتي است که انسان در خود احساس ميکند، نه اينکه بمعني زير بار نرفتن حکم، و اکراه داشتن آن باشد زيرا مؤمن جميع احکام الهي را قبول داشته و اطاعت مي‌نمايند بلکه چون موضوع جهاد موضوع گذشت از جان و مال و فرزند و عيال است و اينکه امر بحسب
1- سوره مائده آيه 49
2- سوره اعراف آيه 142
[.....]
3- سوره انبياء آيه 105
جلد 2 - صفحه 416
طبع و جبلت تحمل آن بر ايشان مشکل است مايل نبودند چنين حکم با مشقتي براي آنها وضع شود و خداوند ميخواهد آنان را متوجه سازد که بسا چيزهايي که شما مايل نيستيد ولي صلاح شما در آنست و خداوند در وضع حکم مصلحت شما را منظور دارد نه رغبت و ميل شما را، و مثل اينگونه احکام مانند داروي تلخ است که طبيب حاذق بمريض ميدهد با اينکه مريض ميداند شفاي او در استعمال آنست ولي بحسب طبع از خوردن آن مشمئز است و معذلک در صدد تحصيل آن بر آمده و استعمال ميکند و همچنين مانند عمل جراحي است که جراح حاذقي نسبت بمريض تشخيص ميدهد و مريض با اينکه بر خلاف طبع اوست حاضر بعمل شده و اجرت هم ميدهد حقتعالي هم ميفرمايد ما قتال را براي شما واجب نموديم و حال آنکه مشقت و ناراحتي براي شما دارد ولي داراي فوائد و ثمرات و نتائجي است که هم در دنيا شما را بعزت و سربلندي ميرساند و هم در آخرت بدرجات عاليه نائل ميکند.
وَ عَسي أَن تَکرَهُوا شَيئاً وَ هُوَ خَيرٌ لَکُم تعبير بعسي براي اينست که نه هر مکروهي داراي خير باشد بلکه هر چه از جانب خدا باشد چه از امور تکويني مانند مصائب و شدائد و بليات و چه از امور تشريعي مانند احکام شاقّه همه از روي حکمت و مصلحت بنده عين خير و صلاح اوست چنانچه در حديث قدسي وارد شده «
ان‌ّ من عبادي من لا يصلحه الا الفقر فلو اغنيته لافسده ذلک الحديث
» زيرا خداوند عادل و حکيم و عالم بجميع مصالح و مفاسد و عواقب امور است.
وَ عَسي أَن تُحِبُّوا شَيئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَکُم و بسا اموري که شما دوست ميداريد و بحسب ظاهر خوب و آراسته است مانند ثروت و دولت و نحو آن براي بعض اشخاص در امور تکويني و بعض محرمات شرعيه از امور شهويه در امور تشريعي، ولي صلاح شما در آن نيست و بضرر شماست.
جلد 2 - صفحه 417
وَ اللّه‌ُ يَعلَم‌ُ وَ أَنتُم لا تَعلَمُون‌َ اينگونه امور را خداوند که عالم بهمه امور و محيط بتمام حکم و مصالح است ميداند ولي شما که ظاهري را تنها مي‌بينيد نميدانيد.