کلمه «اللَّهُ» از «وله» به معناى تحيّر است، يعنى آفريده‌ها از درک حقيقت او عاجز و در شناخت ذات او واله و متحيّرند. چنان که امير مؤمنان على عليه السلام مى‌فرمايد: معناى اللّه آن است که او معبودى است که آفريده‌ها در او حيرانند، زيرا او از درک ديدگان مستور و از دسترس افکار و عقول، محجوب است. «2»
ميان کلمه «واحد» و «أَحَدٌ» تفاوت است. «واحد» در جايى به‌کار مى‌رود که ثانى و ثالث براى آن فرض شود، بر خلاف «احد» که در مورد يکتا و يگانه استعمال مى‌شود. چنانکه اگر
«1». مصباح کفعمى، ص 246.
«2». بحارالانوار، ج 3، ص 222.
جلد 10 - صفحه 638
گفتى: يک نفر حريف او نيست، يعنى چند نفر حريف او مى‌شوند، اما اگر گفتى: احدى حريف او نيست، يعنى هيچ حريفى ندارد.
توحيد، مرز ميان ايمان و کفر است و ورود به قلعه ايمان بدون اقرار به توحيد ممکن نيست. اولين سخن پيامبر کلمه توحيد بود: «قولوا لا اله الا الله تفلحوا». شعار توحيدى «لا اله الا الله» از سه حرف (الف، لام و ها) ترکيب شده و ذکرى است که در گفتنش حتى لب تکان نمى‌خورد ولى عملش تا اطاعت از رهبرى معصوم و جانشينان آنان ادامه دارد؛ زيرا شرط توحيد طبق فرمايش امام رضا عليه السلام ايمان به امام معصوم و اطاعت از اوست.
در سفرى که امام رضا عليه السلام با اجبار مأمون وادار به هجرت از مدينه به مرو شد، در مسير راه وقتى به نيشابور رسيد، مردم دور آن حضرت جمع شدند و از او هديه و رهنمود خواستند.
امام رضا عليه السلام فرمود: پدرم از پدرش و او از اجدادش و آنان از پيامبر خدا نقل کردند که خداوند فرموده است: «کلمة لا اله الا الله حصنى فمن دخل حصنى أمن من عذابى: توحيد، قلعه من است و هر کس داخل اين قلعه شود از قهر من در امان است.» آنگاه امام رضا عليه السلام فرمود:
البتّه توحيد شروطى دارد و من (که امام حاضر هستم) شرط آن هستم، يعنى توحيد بى‌ولايت پذيرفته نيست. در زمان غيبت امام معصوم نيز، بنا بر فرمان خودشان بايد به سراغ فقهاى عادلى که از هوى و هوس دورند، برويم. بنابراين توحيد کامل، ايمان به يکتايى خداوند، دور کردن فکر و عمل از هر نوع شرک و پيروى از رهبران معصوم در زمان حضور و فقهاى عادل در زمان غيبت است.
حضرت على عليه السلام در نامه‌اى به فرزندش امام حسن عليه السلام مى‌نويسد: «لو کان لربک شريک لأتتک رسله» اگر پروردگارت شريکى داشت، او نيز پيامبرانى مى‌فرستاد تا مردم او را بشناسند و بندگى‌اش کنند. «1»
دليل يکتايى او، هماهنگى ميان آفريده‌هاست. چنانکه امام صادق عليه السلام «اتصال التدبير» را نشانه يکتايى آفريدگار مى‌شمارد. «2» هماهنگى ميان خورشيد و ماه و زمين و آب و باد و
«1». نهج البلاغه، نامه 31.
«2». تفسير نورالثقلين ج 3، ص 418.
جلد 10 - صفحه 639
خاک و کوه و دشت و دريا با يکديگر و هماهنگى همه آنها با نياز انسان، نشانه يکپارچگى تدبير در نظام هستى است. انسان اکسيژن مى‌گيرد و کربن پس مى‌دهد ولى گياهان کربن مى‌گيرند و اکسيژن پس مى‌دهند. نيازهاى طفل با محبت والدين و خستگى روز با خواب شب تأمين مى‌شود. چشم که از پى ساخته شده با آب شور حفظ مى‌شود و دهان که راه ورودى غذا به معده است، با آب شيرين که در هضم غذا مؤثر است، مرطوب مى‌شود.
در جنگ جمل، يک عرب صحرانشين درباره معناى توحيد از حضرت على عليه السلام سؤال کرد.
ديگر رزمندگان از او ناراحت شدند که اين چه سؤال نابجايى است، امّا آن حضرت فرمود:
جنگ ما براى توحيد است و آنگاه معناى صحيح توحيد را براى او بيان فرمود. «1»
خداوند، نه فقط در ذات، بلکه در صفات نيز يکتاست. او مثل ما نيست که صفاتش از ذاتش جدا باشد. ما علم و قدرت داريم ولى در کودکى نداشتيم و در پيرى نيز از دست مى‌دهيم.
خداوند علم و قدرت دارد ولى اين صفات براى او پيدا نشده، بلکه همراه ذات او بوده است، چنانکه صفتِ مخلوق بودن، عاجز بودن و فقير بودن هيچ گاه از ما جدا نبوده و جدا نخواهد شد.