اين سوره به نامهاى تبّت و مسد معروف است. امام صادق عليه السلام فرمودند: هرگاه اين سوره را خوانديد بر ابولهب نفرين کنيد. «1»
هنگامى که آيه «وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَکَ الْأَقْرَبِينَ» «2» نازل شد، پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله نزديکان و خويشاوندان را دعوت کرد و پيام وحى را به آنان رساند. ابولهب که عموى حضرت بود گفت:
«تبا لک» هلاکت بر تو باد. اين سوره نازل شد و گفتار او را به خودش ردّ کرد.
از آنجا که اين نفرين عملى شد و ابولهب و همسرش با کفر از دنيا رفتند، معلوم مى‌شود که در اين سوره نسبت به ابولهب يک پيشگويى نيز شده است.
«تَبَّتْ» از ريشه «تب» به معناى خسران و هلاکت است و مراد از «يد» در آيه، دستِ ظاهرى نيست، بلکه کنايه از وسيله قدرت و تلاش انسان است. بنابراين معناى آيه چنين
«1». تفسير کنزالدقائق.
«2». شعراء، 214.
جلد 10 - صفحه 631
است که تلاشهاى ابولهب به هدر رفت و او گرفتار زيان و خسارت شد. «1»
در تاريخ آورده‌اند که رسول خدا صلى الله عليه و آله مردم را به کلمه «لا اله الا الله» دعوت مى‌کرد و ابولهب از پشت سر او را تکذيب و به سوى او سنگ پرتاب مى‌کرد.
گاهى زائران مکه به سراغ ابولهب مى‌آمدند و از او درباره حضرت محمد صلى الله عليه و آله سؤال مى‌کردند. او مى‌گفت: محمد مجنون است و ما مشغول مداواى او هستيم. «2»
ابولهب هيچ گاه از مخالفت با پيامبر و از همکارى با مخالفان او دست نکشيد. او و همسرش کلمات رکيک به حضرت مى‌گفتند و شايد به همين خاطر نام اين دو در قرآن برده شده است.
آهنگ اين سوره چنان کوبنده بود که همه آن را حفظ کردند و ابولهب ضربه سنگينى خورد و خانه‌نشين شد تا آنکه مرد و باقى کفار حساب کار خودشان را کردند که مبادا سوره‌اى نيز عليه آنان نازل شود.
علاقه‌ها و روابط خانوادگى نبايد خللى در ايمان و مکتب ايجاد کند. «تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ»
با آنکه ابولهب و همسرش مردهاند و استخوانهايشان پوسيده است اما اين آيات همچنان بايد تلاوت شود تا مايه عبرت ديگران و زياد شدن قهر و عذاب الهى بر آنان گردد.
ابولهب برادران خوبى مثل حضرت حمزه و ابوطالب و پدر خوبى چون عبدالمطلب داشت اما هر کس براى خود حسابى دارد.
در قديم بته‌هاى هيزم را که جمع مى‌کردند، آن را با طناب مى‌بستند و آن را به دوش مى‌انداختند. چون همسر ابولهب، هيزم در مسير راه پيامبر مى‌ريخت تا آن حضرت را آزار دهد، لذا قرآن مى‌فرمايد: در قيامت نيز هيزم آتش دوزخ است و آن طناب‌هايى که براى جمع آورى هيزم استفاده مى‌کرد، به گردنش آويخته است. «3»
ابولهب فرزندى به نام لهب نداشت ولى شايد به خاطر سرخى صورتش او را ابولهب مى‌گفتند.
«1». تفسير الميزان.
«2». تفسير نمونه.
«3». تفسير الميزان.
جلد 10 - صفحه 632
زن ابولهب، فردى شاعر بود. نامش امّ جهل، خواهر ابوسفيان و عمه معاويه بود. کينه ديرينه با پيامبر داشت و خار بر سر راه پيامبر مى‌ريخت و اشعارى در تحقير و هجو آن حضرت مى‌سرود.
روز قيامت، مال و ثروت به درد انسان نمى‌خورد: «ما أَغْنى عَنْهُ مالُهُ وَ ما کَسَبَ»
«ما أَغْنى عَنِّي مالِيَهْ» مال و ثروتم چاره کارم نکرد.
«هَلَکَ عَنِّي سُلْطانِيَهْ» «1» سلطنت و حکومتم از بين رفت و برايم سودى نداشت.
«ما أَغْنى عَنْکُمْ جَمْعُکُمْ» «2» جمعيّت و ثروت شما را بى‌نياز نکرد.
«لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ» «3»* نه ثروت و نه فرزند به حال آنان سودى نداشت.
در قرآن چهار نوع زن و شوهر ذکر شده است:
زن و شوهرى که در کار نيک همفکر و همراهند. (حضرت على و حضرت زهراء عليهما السلام که به يتيم و اسير و مسکين طعام دادند.) «وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ» «4»
زن و شوهرى که در کار بد همراهند. أَبِي لَهَبٍ ... وَ امْرَأَتُهُ
زن و شوهرى که مرد در راه حق و زن در راه باطل است نظير حضرت نوح و حضرت لوط که همسرانشان به آنها ايمان نياوردند و با مخالفان همدست شدند. «کانَتا تَحْتَ عَبْدَيْنِ» «5»
زن و شوهرى که زن در راه حق و مرد در راه باطل است. نظير فرعون و همسرش. «ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ» «6»
زن ابولهب گردنبندى قيمتى داشت که سوگند ياد کرد آن را در راه مخالفت پيامبر مصرف کند. «فِي جِيدِها حَبْلٌ مِنْ مَسَدٍ»
حضرت على عليه السلام در نامهاى به معاويه نوشت: «منا خير نساء العالمين و منکم حمالة الحطب» «7» بهترين زنان از ماست و هيزم‌آور آتش از شماست.
سلمان فارسى از اهل بيت پيامبر مى‌شود و ابولهب عموى پيامبر، مورد لعن و نفرين
«1». حاقّه، 29.
«2». اعراف، 48.
«3». آل عمران، 10.
«4». انسان، 8.
«5». تحريم، 10.
«6». تحريم، 11.
«7». نهج‌البلاغه، نامه 28.
جلد 10 - صفحه 633
خداوند.
چون همسر ابولهب در سر راه پيامبر هيزم مى‌ريخت، ممکن است «حَمَّالَةَ الْحَطَبِ» اشاره به اين باشد که ورود او به دوزخ در حالى است که هيزم بدوش دارد.
دست و بازو براى تلاش است و تلاش براى رسيدن به هدف مطلوب. هدف ابولهب جلوگيرى از رشد اسلام بود و در اين راه تلاش بسيار کرد ولى به هدفش نرسيد، پس تلاش بازوى او هدر رفت. «تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ»