اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يَسئَلُونَک‌َ عَن‌ِ الشَّهرِ الحَرام‌ِ قِتال‌ٍ فِيه‌ِ قُل قِتال‌ٌ فِيه‌ِ کَبِيرٌ وَ صَدٌّ عَن سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ وَ کُفرٌ بِه‌ِ وَ المَسجِدِ الحَرام‌ِ وَ إِخراج‌ُ أَهلِه‌ِ مِنه‌ُ أَکبَرُ عِندَ اللّه‌ِ وَ الفِتنَةُ أَکبَرُ مِن‌َ القَتل‌ِ وَ لا يَزالُون‌َ يُقاتِلُونَکُم حَتّي يَرُدُّوکُم عَن دِينِکُم إِن‌ِ استَطاعُوا وَ مَن يَرتَدِد مِنکُم عَن دِينِه‌ِ فَيَمُت وَ هُوَ کافِرٌ فَأُولئِک‌َ حَبِطَت أَعمالُهُم فِي الدُّنيا وَ الآخِرَةِ وَ أُولئِک‌َ أَصحاب‌ُ النّارِ هُم فِيها خالِدُون‌َ (217)
(از تو از جنگ نمودن در ماه حرام ميپرسند، بگو جنگ کردن در ماه حرام گناه بزرگ است و منع نمودن از راه خدا (جلو گيري از عبادت او) و کفر باو و جلوگيري از مسجد الحرام و بيرون کردن اهل مسجد الحرام از آن، گناه اينها بزرگتر است از قتل در مسجد الحرام و فتنه بزرگتر از قتل است، و اينان «اگر توانند» پيوسته با شما قتال ميکنند تا شما را از دينتان برگردانند، و کسي که از شما از دينش برگردد و در حال کفر بميرد، اينان اعمالشان در دنيا و آخرت باطل ميشود و اينان ياران آتش و در آن جاودانند) و يَسئَلُونَک‌َ عَن‌ِ الشَّهرِ الحَرام‌ِ قِتال‌ٍ فِيه‌ِ در تفسير قمي و مجمع و ساير تفاسير در شأن نزول آيه روايت کرده‌اند که پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بعد از هجرت بمدينه برياست عبد اللّه بن جحش سريّه که هفت يا هشت نفر بودند بجانب بطن نخله فرستاد که اخباري از قريش کشف کنند و آنان را بقتال امر نفرمود و اينان در بطن نخلة بقافله قريش که برياست عمرو بن الحضرمي بود و مال التجاره از طائف
جلد 2 - صفحه 418
داشتند برخورد نموده و با آنها مقاتله نموده و عمرو را کشتند و دو نفر از آنان را اسير نموده و با مال التجارة آنها بطرف مدينه رهسپار شدند و اينکه مقاتله در روز اول ماه رجب بود، و در بعض روايات دارد که در روز آخر ماه جمادي الثانية بوده و شک داشتند که آخر ماه است يا اول ماه در هر صورت پيغمبر و يارانش مورد طعن مشرکين قرار گرفتند به اينکه حرمت شهر حرام را از بين بردند و از طرفي مؤمنين هم اينکه مسئله بر ايشان پيش آمد که آيا قتال در شهر حرام، حرام يا جايز است آيه نازل شد يَسئَلُونَک‌َ عَن‌ِ الشَّهرِ الحَرام‌ِ قِتال‌ٍ فِيه‌ِ کلمه قتال در آيه بدل اشتمال الشهر الحرام است يعني يسئلونک عن القتال في الشهر الحرام و ممکن است بتقدير عن باشد يعني عن قتال فيه و هر دو يکي است سؤال کننده بعضي گفتند کفار قريش بودند که بنحو اعتراض بر نبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم اينکه سؤال را نمودند که چيزي را که جميع طوايف عرب حرام ميدانند شما چگونه مباح ميشماريد؟ و بعضي گفتند مسلمين بودند که از حرمت و جواز قتال در ماه حرام در مذهب اسلام پرسيدند و مراد از شهر حرام در آيه شهر رجب است اگر چه حکم به تنقيح مناط قطعي در همه شهرهاي حرام جاري است و رجب را شهر حرام گفتند بهمين مناسبت که قتال در آن نزد عرب حرام بود و آن را رجب الاصم هم گفتند زيرا صداي قعقعه سلاح در آن شنيده نميشد و منزع الاسنه نيز آن را ناميدند زيرا سنان و نيزه‌ها در اينکه ماه کنار گذارده ميشد و بعضي گفتند شهر حرام براي احترام آن گفتند چون زمان اتيان عمره بود.
قُل قِتال‌ٌ فِيه‌ِ کَبِيرٌ اي پيغمبر گرامي بگو که جنگ کردن در ماه حرام گناه بزرگ است ولي کارهايي که مشرکين نسبت به پيغمبر و مسلمين نمودند از قتال در ماه حرام بزرگتر است و آنها را در جملات بعد بيان ميفرمايد.
وَ صَدٌّ عَن سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ وَ کُفرٌ بِه‌ِ وَ المَسجِدِ الحَرام‌ِ صدّ بمعني منع است و
جلد 2 - صفحه 419
از سبيل اللّه وظائف ديني است و المسجد الحرام عطف بر سبيل اللّه است يعني جلوگيري از انجام وظائف عبادي مسلمانان و کافر شدن بخدا و شرک باو و منع نمودن مسلمين از مسجد الحرام.
وَ إِخراج‌ُ أَهلِه‌ِ مِنه‌ُ أَکبَرُ عِندَ اللّه‌ِ و بيرون نمودن اهل مسجد الحرام را از آن که مراد پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و مهاجرين ميباشند که از ترس کفار قريش هجرت نمودند، گناه اينها بزرگتر است نزد خدا از جنگ کردن در ماه حرام.
وَ الفِتنَةُ أَکبَرُ مِن‌َ القَتل‌ِ و فتنه يعني فساد و شرک و کفر و اذيت بمسلمين بزرگتر از قتل است، اشاره به اينکه کفار قريش بجناياتي از قبيل صد و کفر و اخراج و غيره که خود مرتکب ميشوند اعتراض نميکنند ولي بقتل عمرو بن حضرمي که در ماه رجب شده اعتراض مينمايند و حال آنکه عمليات فتنه انگيز آنان بزرگتر از قتل است.
وَ لا يَزالُون‌َ يُقاتِلُونَکُم حَتّي يَرُدُّوکُم عَن دِينِکُم اينان پيوسته بقتال با شما ادامه ميدهند و دست از جنگ با شما بر نميدارند تا شما را از دينتان برگردانند يعني اگر بتوانند بهر وسيله هست ميخواهند شما را از اسلام برگردانند.
وَ مَن يَرتَدِد مِنکُم عَن دِينِه‌ِ فَيَمُت وَ هُوَ کافِرٌ ولي بايد شما بدانيد هر کس از شما از دين خود برگردد و در حال کفر بميرد، عذاب او سخت و امر او مشکل و ارتداد و کفر ثانوي او بدتر از کفر اولي اوست.
و جمله فَيَمُت وَ هُوَ کافِرٌ دليل بر قبول توبه مرتد است زيرا اگر برگشت و توبه نمود در حال کفر نمرده و خدا توبه او را مي‌پذيرد.
فَأُولئِک‌َ حَبِطَت أَعمالُهُم فِي الدُّنيا وَ الآخِرَةِ و اگر در حال کفر مرد جميع عبادات و اعمال او که در زمان اسلامش بجاي آورده بود از بين ميرود و هيچ اجر و ثوابي بر آنها نيست نه در دنيا و نه در آخرت، و مسئله حبط و تکفير که در علم
جلد 2 - صفحه 420
کلام مورد بحث است عبارت از اينست که معصيتي عبادتي را از بين ببرد و يا عبادتي معصيتي را بپوشاند و محو سازد، و تحقيق در اينکه مسئله اينست که اسلام جميع گناهاني را که در دوران کفر بجاي آورده تکفير و محو ميکند چنانچه گفته‌اند «
الاسلام يجب‌ّ ما قبله
» و کفر همه عبادات را باطل و نابود مينمايد زيرا چنانچه شرط صحت عبادت اسلام و ايمان است، موافاة يعني بقاء بر اسلام و ايمان تا آخر عمر هم شرط صحت است و اگر کافر شود کاشف از اينست که از اول ايمان واقعي نداشته و عبادات او صحيح نبوده است.
و امّا غير اسلام و کفر از عبادات يا معاصي تکفير و احباط آنها نسبت بساير اعمال ثابت نيست بنص آيه شريفه فَمَن يَعمَل مِثقال‌َ ذَرَّةٍ خَيراً يَرَه‌ُ وَ مَن يَعمَل مِثقال‌َ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَه‌ُ«1» که صريح است در اينکه هر کس هر عملي از خوب يا بد انجام دهد جزاي آن را مي‌بيند.
وَ أُولئِک‌َ أَصحاب‌ُ النّارِ هُم فِيها خالِدُون‌َ شرح اينکه جمله مکرر گذشته است