تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ وَجَدَکَ عائِلاً فَأَغْنى «8»
وَ وَجَدَکَ عائِلًا: و يافت تو را فقير و عيال‌بار، فَأَغْنى: پس توانگر ساخت تو را، به مال خديجه تا به آن تجارت کردى و بعد به غنايم دار الحرب. يا بى‌نياز گردانيد دل تو را به قناعت؛ که: «القناعة کنز لا يفنى» «1». يا تو را صاحب عيال يافت به کثرت امّت، چه همه خلايق عيال تو و محتاج تو هستند پس به علم قرآن و احکام شريعت تو را توانگر ساختيم.
تبصره- احاديث وارده در تفسير آيات شريفه:
1- عيّاشى از حضرت رضا عليه السّلام: يتيما فردا لا مثل لک فى المخلوقين، فآوى النّاس اليک و ضالّا فى قوم لا يعرفون فضلک فهداهم اليک، و عائلا تعول اقواما بالعلم فاغناهم اللّه بک. يعنى: يتيم بودى، فردى که مثل نبود براى تو در مخلوقين، پس جاى داد مردم را به سوى تو و گم بودى در قوم خود نمى‌شناختند فضل تو را پس راهنمائى نمود قوم را به سوى تو؛ و عائله‌دار بودى که نگهدارى کنى آنها را به علم، پس خدا غنى ساخت ايشان را به سبب تو «2».
2- على بن ابراهيم قمى: قال: «اليتيم» الّذى لا مثل له و لذلک سمّيت الدّرة اليتيمة لأنّه لا مثل لها «وَ وَجَدَکَ ضَالًّا» 1- 3 فى قوم لا يعرفون فضل نبوّتک فهديهم اللّه بک «وَ وَجَدَکَ عائِلًا فَأَغْنى» قال: فاغناک بالوحى فلا تسئل عن شيئى احدا. فرمود: [يتيم] کسى است [که] مثلى براى او نيست و لذا درّ گران‌بها را يتيمه نامند، به جهت آنکه مثل ندارد. و يافت تو را گمنام در قوم نمى‌شناختند فضل نبوّت تو را، پس هدايت نمود خدا ايشان را به تو. و يافت
«1» منهج الصادقين، ج 10 ص 277 و به اين مضمون در نهج البلاغه فيض الاسلام ص 1113 روايت 54 و ص 1260 حديث 363 و ص 1303 حديث 467 و بحار الانوار چ جديد ج 71 باب 86 ص 344 و ج 73 باب 129 ص 168.
«2» مجمع البيان (1403 هج) ج 5 ص 506 بنقل از عياشى.
جلد 14 - صفحه 256
تو را عائله‌دار، پس مستغنى ساخت تو را به وحى، پس سؤال نکنى از چيزى هيچ کس را «1».
3- در حديث سؤالات مأمون از حضرت رضا عليه السّلام در عصمت انبياء عليهم السّلام، قال الرضا عليه السّلام: قال اللّه لنبيّه محمّد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم «أَ لَمْ يَجِدْکَ يَتِيماً فَآوى» يقول الم يجدک وحيدا فاوى اليک النّاس «وَ وَجَدَکَ ضَالًّا» يعنى عند قومک «فهدى» اى هديهم الى معرفتک «وَ وَجَدَکَ عائِلًا فَأَغْنى» يقول اغناک بان جعل دعاک مستجابا. فرمود حضرت رضا عليه السّلام: خداى تعالى به پيغمبرش فرمايد: «أَ لَمْ يَجِدْکَ يَتِيماً فَآوى»، مى‌فرمايد آيا نيافت تو را تنها؟ پس جاى و مقام داد تو را در نزد مردم و يافت ترا گمشده قوم تو که نمى‌شناختند تو را، پس هدايت نمود ايشان را به شناسائى تو. و يافت تو را عائله‌دار، پس تو را غنى ساخت به اينکه قرار داد دعاى تو را مستجاب. پس مأمون گفت: بارک اللّه فيک يابن رسول اللّه «2».
تتمه- به برهان عقلى عصمت انبياء عليهم السّلام ثابت شده. بنابراين منقولات بعضى در بيان تفسير اين آيات از درجه اعتبار ساقط و ساحت قدس نبوى از آن منزّه باشد.