اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِن‌َّ الَّذِين‌َ آمَنُوا وَ الَّذِين‌َ هاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ أُولئِک‌َ يَرجُون‌َ رَحمَت‌َ اللّه‌ِ وَ اللّه‌ُ غَفُورٌ رَحِيم‌ٌ (218)
(محققا کساني که ايمان آوردند و کساني که مهاجرت کردند و در راه خدا جهاد نمودند اينان برحمت خدا اميدوارند و خدا آمرزنده و رحيم است) إِن‌َّ الَّذِين‌َ آمَنُوا در اينکه آيه سه عنوان ذکر شده يعني ايمان و هجرت و جهاد که از حيث اجتماع و انفراد با هم تفاوت دارند، ايمان اگر چه هجرت و جهاد با او نباشد موجب سعادت و نجات ميشود ولي هجرت و جهاد بدون ايمان موجب سعادت و رستگاري نيست چون ايمان شرط صحت جميع عبادات است و هجرت و جهاد
1- سوره زلزال آيه 7 و 8
جلد 2 - صفحه 421
نيز مشروط بيکديگر نيست و هر يک بجاي خود عبادت بزرگي است ولي ممکن است هجرت باشد ولي جهاد نباشد مانند کساني که موظف بهجرت بوده‌اند ولي مکلف بجهاد نبوده‌اند، يا جهاد باشد ولي هجرت نباشد مانند مجاهديني که مهاجر نبوده‌اند، و بالجمله مفاد آيه اينست که مؤمنين و مهاجرين و مجاهدين برحمت خدا اميدوارند و کلمه «الّذين امنوا» شامل همه مؤمنين ميشود از مهاجرين و انصار که در زمان نبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بوده و از آنها باصحاب تعبير ميکنند و از تابعين که زمان پيغمبر را درک نکرد، ولي در زمان ائمه بوده‌اند و همچنين مؤمنيني که در دوره غيبت تا روز قيامت ميباشند.
و کلمه الَّذِين‌َ هاجَرُوا مقصود مؤمنين و مؤمناتي هستند که از اوطان خود هجرت بمدينه نمودند چه آنهايي که مکلف بجهاد بودند يا آنهايي که معفو از جهاد بودند مانند زنان و شيوخ و عجزة.
وَ جاهَدُوا فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ مقصود آن کساني هستند که در راه خدا و حفظ دين جهاد نموده باشند، چه از مهاجرين و چه از انصار، و چه در زمان نبي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم يا در زمان ائمه عليه السّلام باشند مانند مجاهدين در رکاب امير المؤمنين عليه السّلام و ابي عبد اللّه الحسين عليه السّلام و کساني که در رکاب حضرت بقية اللّه جهاد نمايند ولي غير اينها را شامل نميشود زيرا شرط جهاد اذن پيغمبر و امام و يا نائب خاص امام است لکن به تنقيح مناط ميتوان گفت شامل مؤمنيني که در زمان غيبت بحکم دفاع مجتهد وقت با دشمنان اسلام جنگ کنند نيز ميشود.
و شرط جهاد اينکه نيست که حتما در جنگ کشته شوند بلکه همين که در جبهه جنگ و ميدان مبارزه بمنظور جهاد با دشمن و دفاع از حريم اسلام شرکت کنند اطلاق مجاهد بر آنها ميشود خواه کشته شوند يا بکشند و يا بمجاهدين کمک دهند و يا بدون کشتار دشمن را از حريم اسلام دور سازند و قيد في سبيل اللّه
جلد 2 - صفحه 422
براي اينست که خارج کند کساني را که در راه شيطان و في سبيل الطاغوت جنگ و مجاهده ميکنند مانند اصحاب جمل و صفين و خوارج و لشگر کربلاء و امثال اينها أُولئِک‌َ يَرجُون‌َ رَحمَت‌َ اللّه‌ِ اينان يعني مؤمنين و مهاجرين و مجاهدين في سبيل اللّه اميدوار رحمت خدا هستند.
کلام في معني الرجاء
در موضوع خوف و رجاء و مسائلي که در باره آنها طرح شده مباحثي لازم است که ما مفصلا در مجلد سوم کلم الطيب در خاتمه کتاب متذکر شده‌ايم و در اينجا بطور اختصار بآنها اشاره مينمائيم.
مبحث اول در معني خوف و رجاء: رجاء بمعني اميدواري است و با تمني بمعني آرزو و غرور بمعني فريب و گول فرق دارد و بيانش اينست که هر گاه انسان مقصدي در نظر داشته باشد و بخواهد بآن نائل شود اگر اسباب و معداتي که در اختيار اوست فراهم کند و منتظر باشد که بمقصد نائل گردد چنين کسي را ميگويند اميدوار است مانند زارعي که موقع خود زمين را شخم نموده بذر افشاني و آبياري ميکند و اميدوار است که خداوند محصول خوبي باو بدهد ولي اگر بدون اينکه اسباب و معدات چيزي را فراهم کند انتظار نتيجه داشته باشد آن را تمني و آرزو مينامند مانند زارعي که بدون زحمت کشت منتظر حاصل باشد و اگر براي نيل بمقصودي از غير راه علل و اسباب آن بخواهد برسد و باوهام و تخيلات واهي منتظر مقصود باشد آن را غرور نامند مانند کسي که ميخواهد بثروت و غنا از راه بخت و اتفاق نائل شود.
در مورد نيل بسعادت اخروي نيز هر گاه کسي مقدمات سعادت را از ايمان و عمل صالح و تقوي تحصيل کند و اميدوار و منتظر سعادت و نيل برحمت حق باشد
جلد 2 - صفحه 423
چنين کسي داراي رجاء است ولي اگر بدون ايمان و عمل صالح و تقوي منتظر سعادت و رحمت حق باشد آرزويي بيش نيست و اگر مرتکب معاصي شود و در دنيا و شهوات نفساني متوغل گردد و باين دل خوش دارد که خدا ارحم الراحمين است چنين کسي داراي غرور است.
و آيات قرآن بطور وضوح اينکه سه امر را بيان فرموده در باره رجاء ميفرمايد فَمَن کان‌َ يَرجُوا لِقاءَ رَبِّه‌ِ فَليَعمَل عَمَلًا صالِحاً وَ لا يُشرِک بِعِبادَةِ رَبِّه‌ِ أَحَداً«1» و درباره تمني ميفرمايد وَ قالُوا لَن يَدخُل‌َ الجَنَّةَ إِلّا مَن کان‌َ هُوداً أَو نَصاري تِلک‌َ أَمانِيُّهُم«2» و درباره غرور ميفرمايد قُل هَل نُنَبِّئُکُم بِالأَخسَرِين‌َ أَعمالًا الَّذِين‌َ ضَل‌َّ سَعيُهُم فِي الحَياةِ الدُّنيا وَ هُم يَحسَبُون‌َ أَنَّهُم يُحسِنُون‌َ صُنعاً«3» و غير اينها از آيات ديگر.
و خوف- عبارت از حالتي است که در قلب پيدا ميشود که انسان را از ارتکاب معصيت و ترک طاعت مانع ميگردد و طرف تفريط خوف امن من مکر اللّه است به اينکه انسان مطمئن و ايمن شود که عذاب الهي بر او نخواهد بود و طرف افراط آن يأس من روح است به اينکه انسان از رحمت حق نااميد گردد و گمان کند که ديگر رحمت حق شامل حال او نخواهد شد.
مبحث دوم- در بيان حالت انسان بين خوف و رجاء: اخبار در اينکه باره بر دو دسته است بعضي دلالت دارد که انسان بايد خوف و رجاء او مساوي باشد و بعضي دلالت دارد که رجاء او بر خوفش بايد ترجيح داشته باشد و دانشمندان در جمع بين اينکه اخبار وجوهي گفته‌اند و تحقيق در اينکه مطلب اينست که براي انسان دو لحاظ است: نظر بشخص خود و اعمال صادره از عبادات و معاصي بايد بين خوف و رجاء بطوري مساوي باشد نه مأيوس از رحمت حق و نه ايمن از عذاب او
1- سوره کهف آيه 110
2- سوره بقره آيه 105
3- سوره کهف آيه 103
جلد 2 - صفحه 424
باشد و اخبار دسته اول ناظر باين است و ديگر نظر بحضرت باري و سعه رحمت و عنايات او که از اينکه لحاظ بايد اميدش بيشتر باشد.
مبحث سوم- در باب رجاء و ادله آن: و آنها اموريست:
1- آيات قرآنيه ناهيه از قنوط مانند لا تَقنَطُوا مِن رَحمَةِ اللّه‌ِ«1» وَ لا تَيأَسُوا مِن رَوح‌ِ اللّه‌ِ«2» و بسياري از آيات ديگر.
2- اخبار آمرة برجاء مانندان اللّه عند ظن عبده المؤمن ان خيرا فخير و ان شرا فشر«3» و اخبار ديگر.
3- برهان عقل بر اينکه خداوند فياض علي الاطلاق و خير محض است و همين که محل قابل باشد فيض او ميرسد و قابليت محل بايمان است بنا بر اينکه مؤمن قابل رحمت و فيض حقتعالي است.
4- استغفار انبياء و ائمه و ملائکه و صلحاء درباره مؤمنين.
5- امهال معصيت کار بلکه موفق بتوبه شود.
6- آيه شريفه مَن جاءَ بِالحَسَنَةِ فَلَه‌ُ عَشرُ أَمثالِها وَ مَن جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجزي إِلّا مِثلَها«4».
7- بشاراتي که در اخبار براي شيعه ذکر شده و آنها بسيار است.
8- آيات و اخباري که دلالت دارد بر اينکه جهنم و آتش را خداوند براي کفار آماده نموده و تخوف اهل ايمان قرار داده است مانند فَاتَّقُوا النّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النّاس‌ُ وَ الحِجارَةُ أُعِدَّت لِلکافِرِين‌َ«5» و آيه ذلِک‌َ يُخَوِّف‌ُ اللّه‌ُ بِه‌ِ عِبادَه‌ُ«6» و صريح آيه شريفه لا يَصلاها إِلَّا الأَشقَي«7»
1- سوره زمر آيه 54
2- سوره يوسف آيه 87
3- کافي از حضرت صادق (ع)
4- سوره انعام آيه 161
5- سوره بقره آيه 24
6- سوره زمر آيه 18
7- سوره و الليل آيه 15
جلد 2 - صفحه 425
9- اخبار داله بر اينکه ابتلائات مؤمن کفاره گناهان اوست.
10- اخبار داله بر اينکه آتش جهنم بر مؤمن حرام شده و سکرات مرگ و عقوبات برزخ کفاره گناهان اوست.
11- اخبار فدية که ناصبين و معاندين را بجاي شيعه فديه داد، و اينان را نجات ميدهند.
12- آيات و اخبار داله بر سعه رحمت و وفور مغفرت و زيادتي لطف و کرم حقتعالي.
13- آيات و اخبار داله بر قبولي توبه و تبديل سيئه بحسنه 14- شفاعت خاصّه و عامّه از شفعاء مانند انبياء و ملائکه و اولياء و قرآن و علماء و طبقات مؤمنين بالاخص شفاعت رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و صديقه کبري سلام اللّه عليها مبحث چهارم- در اسباب خوف و آن سه چيز است:
1- معرفت بعظمت خداوند و بزرگواري او که هر چه اينکه معرفت زيادتر شود خوف انسان شديدتر ميگردد و مانع از ارتکاب معصيت ميگردد و عصمت عبارت از همين شدّت مرتبه خوف است.
2- ترس از اينکه مبادا معصيت موجب زوال ايمان و سياهي قلب و ساير مضارّ آن گردد.
3- خوف از خطر خاتمه که انسان بدون ايمان از دنيا برود و تمام اعمالش نابود گردد.
وَ اللّه‌ُ غَفُورٌ رَحِيم‌ٌ اينکه قسمت اخير آيه بمنزله علّت براي اميدواري افراد مذکور است يعني چون خداوند آمرزنده و رحمت او شامل حال مؤمنين در دنيا و آخرت است البته بايد برحمت او اميدوار باشند.
426