اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يَسئَلُونَک‌َ عَن‌ِ الخَمرِ وَ المَيسِرِ قُل فِيهِما إِثم‌ٌ کَبِيرٌ وَ مَنافِع‌ُ لِلنّاس‌ِ وَ إِثمُهُما أَکبَرُ مِن نَفعِهِما وَ يَسئَلُونَک‌َ ما ذا يُنفِقُون‌َ قُل‌ِ العَفوَ کَذلِک‌َ يُبَيِّن‌ُ اللّه‌ُ لَکُم‌ُ الآيات‌ِ لَعَلَّکُم تَتَفَکَّرُون‌َ (219)
(از تو از شراب و قمار مي‌پرسند بگو در آن دو گناه بزرگ و سودهايي براي مردم هست و گناه آن دو بزرگتر از نفع آنهاست و از تو مي‌پرسند که چه چيز انفاق کنند بگو عفو، اينکه چنين خداوند براي شما آيات را بيان ميکند باشد که فکر کنيد) يَسئَلُونَک‌َ عَن‌ِ الخَمرِ وَ المَيسِرِ سؤال از حکم خمر و ميسر است نه از حقيقت آن زيرا وظيفه نبي بيان احکام است، و اصل خمر بمعني چيزي است است که چيز ديگري را بپوشاند و از همين معني است خمار بمعني مقنعه که سر و صورت را ميپوشاند و چون خمر مسکر است و عقل انسان را ميپوشاند آن را خمر ناميدند و اينکه منحصر بشراب انگور نيست بلکه هر مسکري را شامل است و اقسام آن بسيار است مخصوصا در اينکه زمان که از هر چيزي ميگيرند و در بعض اخبار که به پنج يا شش قسم تعبير شده از باب بيان مصداق است و آنچه معمول آن زمان بوده است.
و حرمت خمر از ضروريات دين اسلام است بلکه چنانچه از اخبار استفاده ميشود در تمام شرايع الهي حرام بوده است و اينکه مطلب از تورات رايج فعلي نيز معلوم ميگردد.
و قرآن شريف به بيانات مختلف حرمت آن را بيان فرموده مانند همين آيه و آيه شريفه إِنَّمَا الخَمرُ وَ المَيسِرُ وَ الأَنصاب‌ُ وَ الأَزلام‌ُ رِجس‌ٌ مِن عَمَل‌ِ الشَّيطان‌ِ فَاجتَنِبُوه‌ُ لَعَلَّکُم تُفلِحُون‌َ«1»
1- سوره مائده آيه 93
جلد 2 - صفحه 427
و آيه بعد از آن إِنَّما يُرِيدُ الشَّيطان‌ُ أَن يُوقِع‌َ بَينَکُم‌ُ العَداوَةَ وَ البَغضاءَ فِي الخَمرِ وَ المَيسِرِ وَ يَصُدَّکُم عَن ذِکرِ اللّه‌ِ وَ عَن‌ِ الصَّلاةِ فَهَل أَنتُم مُنتَهُون‌َ«1» و آيات ديگر و اخبار در حرمت و مذمت آن بطور متظافر بلکه متواتر بتواتر اجمالي وارد شده حتي در خبر از حضرت باقر عليه السّلام روايت شده که فرمود
2» ان اللّه جعل للشر اقفالا و جعل مفاتيح الاقفال الشراب«
و اجماع علماء اسلام و حکم عقل نيز بر حرمت آن قائم است زيرا مضرات خمر بالحس و الوجدان آشکارا و عيان است چه از ضررهاي که ببدن و اعضاء و جوارح ميرساند مانند تأثيراتي که در معده و امعاء و کبد و ريه و اعصاب و شرائين و قلب و قوه باصره و ذائقه و غيره دارد که اطباء در قديم و جديد از خارج و داخل در اينکه موضوع کتابها نوشته‌اند و چه از ضررهاي روحي و اخلاقي که بر آن مترتب ميشود مانند فحش و اذيت و قتل و جنايت و اعمال منافي عفت و اتلاف مال و هتک عرض و نحو اينها که در اثر ذهاب عقل و عروض مستي از انسان صادر ميشود.
و ميسر بمعني قمار و برد و باخت بجميع اقسام آنست چه با آلات و اسباب معده براي آن باشد مانند: نرد و شطرنج و آس و گنجفه و امثال آن و يا باغير اسباب مانند مسابقات معموله باستثناء آنچه در فقه معين شده و چه بوسيله بخت آزمايي و قرعه‌هاي غير مشروع و جناق و امثال اينها، بلکه بازي کردن با آلات قمار اگر داد و ستد و برد و باخت هم در آن نباشد و همچنين تعليم آن اگر چه غرض مقامرة نباشد حرام است حتي حستو و گردو بازي اطفال را نيز شامل است طبق خبري که از حضرت باقر روايت شده که فرمود از حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم از ميسر سؤال شد فرمود
3» کلما تقومر به حتي الکعاب و الجوز«
1- سوره مائده آيه 94
[.....]
2- جامع السعادات ص 364
3- مجمع البحرين
جلد 2 - صفحه 428
و اطلاق ميسر بر قمار از آن جهت که بدون زحمت و مشقت کسب و بسهولت مال بدست ميآيد، و همه ادله که بر حرمت خمر بود از ضرورت و اجماع و نصوص آيات و اخبار و دليل عقل بر حرمت قمار نيز قائم است و مضرات و مفاسد آن از ايجاد عداوت و اتلاف مال و ذهاب عرض و تضييع وقت و غيره واضح و هويداست قُل فِيهِما إِثم‌ٌ کَبِيرٌ اثم بمعني معصيت و گناه است چنانچه در بسياري آيات باين معني اطلاق شده است مانند وَ مَن يُشرِک بِاللّه‌ِ فَقَدِ افتَري إِثماً عَظِيماً«1» وَ مَن يَکتُمها فَإِنَّه‌ُ آثِم‌ٌ قَلبُه‌ُ«2» و لِکُل‌ِّ امرِئ‌ٍ مِنهُم مَا اکتَسَب‌َ مِن‌َ الإِثم‌ِ«3» وَ مَن يَکسِب إِثماً فَإِنَّما يَکسِبُه‌ُ عَلي نَفسِه‌ِ«4» و غير اينها از آيات ديگر و کبير بمعني بزرگ است و ذکر اينکه صفت براي اثم صريح در کبيره بودن اينکه دو گناه يعني شرابخواري و قمار است و از اينجهت در نص اخبار و فتاواي اصحاب از گناهان کبيره شمره شده و حتي بر شرابخوار حدّ شرعي مقرر گرديده و بر مرتکب قمار تعزير معين شده و اگر منتهي نشوند در مرتبه سيم و يا چهارم حکم آنها قتل است و عقوبت اخروي اينکه دو معصيت نيز بسيار شديد است و چه بسا در اثر اينکه دو معصيت معاصي بسيار ديگري مرتکب ميشوند که هر يک در حد خود معصيت کبيره و داراي عذاب سخت است و چه بسا از اتيان بواجبات محروم ميگردند که ترک آنها خود نيز از گناهان کبيره است.
وَ مَنافِع‌ُ لِلنّاس‌ِ مقصود از منافع استفادات مالي است که در خمر و قمار است و همچنين سرگرمي و بيرون رفتن از افکار مشتته و اضطرابات مدهشه و امثال اينها که اينکه منافع در جنب مضرات آنها بسيار ناچيز و بي ارزش است و از
1- سوره نساء آيه 47
2- سورة البقره آيه 283
3- سوره نور آيه 3
4- سورة النساء آيه 10
جلد 2 - صفحه 429
اينجهت ميفرمايد وَ إِثمُهُما أَکبَرُ مِن نَفعِهِما يعني گناه اينکه دو امر بزرگتر از فايده آنهاست، و اکبريت در مقابل اصغريت امر اضافي و داراي درجات بسيار است و بسا در مقام مقايسه با طرف نيست مانند «اللّه اکبر» وَ يَسئَلُونَک‌َ ما ذا يُنفِقُون‌َ قُل‌ِ العَفوَ سؤال ظاهرا از مقدار انفاق بوده که چه اندازه انفاق کنند و البته سؤال از خصوص انفاق واجب نبوده بلکه از مطلق انفاق اعم از واجب و مستحب‌ّ سؤال شده و بعضي از مفسرين گفتند سؤال از مقدار واجب انفاق بوده و عفو که در جواب گفته شده بمعني ما زاد از قوت شخص و عيال اوست که طبق اينکه آيه واجب شده صدقه دهند و اينکه آيه بعدا بآيه زکاة منسوخ شده ولي اينکه سخن تمام نيست براي اينکه اولا زکاة از اول اسلام مقرون با صلوة بود چنانچه مفاد بسياري از آيات قرآن است بلکه زکاة در شرايع سابقه هم بوده چنانچه در قرآن از قول حضرت عيسي نقل ميفرمايد:
وَ أَوصانِي بِالصَّلاةِ وَ الزَّکاةِ ما دُمت‌ُ حَيًّا«1» و ثانيا چنانچه گذشت مستفاد از آيه مطلق مقدار انفاق است و متعرض مقدار واجب يا مستحب‌ّ آن نيست و مراد از عفو چنانچه از اخبار استفاده ميشود حدّ وسط است و اينکه معني منافات با آيه زکاة ندارد که نسخ آن لازم آيد و عفو در لغت و آيات و اخبار در معاني بسيار وارد شده مانند مغفرة و تجاوز از گناه مثل ثُم‌َّ عَفَونا عَنکُم«2» و گذشت از مثل فَمَن عُفِي‌َ لَه‌ُ مِن أَخِيه‌ِ شَي‌ءٌ«3» و بمعني کثرت و وفور است مانند ثُم‌َّ بَدَّلنا مَکان‌َ السَّيِّئَةِ الحَسَنَةَ حَتّي عَفَوا«4» يعني نموا و کثروا، و در حديث است که «
خذ الشارب و اعفو اللحي
» و بمعني محو آثار است چنانچه در حديث است «
عفي قبر فاطمة
» يعني امير المؤمنين عليه السّلام آثار قبر فاطمه (ع) را محو نمود
1- سوره مريم آيه 30
2- سوره بقره آيه 49
3- سوره بقره آيه 173
4- سوره اعراف آيه 93
جلد 2 - صفحه 430
و از همين معني است «عفت الدار» يعني خانه مندرس و کهنه و آثار آن محو شد و عافية بمعني رفع مرض و محو شدن آثار آن نيز از همين معني است.
و عفاء بمعني تراب است در گفتار حضرت ابي عبد اللّه الحسين عليه السّلام در مصيبت فرزندش علي اکبر (ع) «
علي الدنيا بعدک العفا
» و اما عفو در اينکه آيه در بعض اخبار بحدّ وسط بين اسراف و تقتير تفسير شده چنانچه در کافي از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود «
العفو الوسط
» و از عياشي از حضرت صادق در تفسير آيه فرمود
الَّذِين‌َ إِذا أَنفَقُوا لَم يُسرِفُوا وَ لَم يَقتُرُوا وَ کان‌َ بَين‌َ ذلِک‌َ قَواماً
قال هذه بعد هذه هي الوسط
و در بعض اخبار بمازاد از قوت سال تفسير شده چنانچه در مجمع از حضرت باقر عليه السّلام روايت کرده «
ما فضل عن قوت السنة
» و بعضي از مفسرين گفتند عفو بمعني طيب و پاکيزه از مال است از عفوة بمعني صفوة و خيار از هر چيزي.
کَذلِک‌َ يُبَيِّن‌ُ اللّه‌ُ لَکُم‌ُ الآيات‌ِ لَعَلَّکُم تَتَفَکَّرُون‌َ اينکه چنين خداوند آيات خود را بيان ميفرمايد يعني احکام خمر و ميسر و انفاق را در اينکه آيه و ساير احکام مستفاده از قرآن را در آيات ديگر، تا باشد که شما تفکر نمائيد، و فکر عبارت از ترتيب مقدمات براي اخذ نتيجه است چنانچه حکيم سبزواري گويد
«الفکر حرکة الي المبادي || و من مبادي الي المرادي»
و در لسان اخبار فکر از عبادات بسيار بزرگ شمرده شده و در آيات قرآني نسبت بآن ترغيب زياد شده است مانند همين آيه و آيه شريفه:
أَ وَ لَم يَتَفَکَّرُوا ما بِصاحِبِهِم مِن جِنَّةٍ«1» و آيه أَ وَ لَم يَنظُرُوا فِي مَلَکُوت‌ِ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ«2»
1- سوره اعراف آيه 183
2- سوره اعراف آيه 184
جلد 2 - صفحه 431
و آيه وَ يَتَفَکَّرُون‌َ فِي خَلق‌ِ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ«1» و آيه فَانظُرُوا کَيف‌َ بَدَأَ الخَلق‌َ«2» و آيه فَاعتَبِرُوا يا أُولِي الأَبصارِ«3» و غير اينها از آيات ديگر.
و در جامع السعادات از رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت کرده که فرمود «
التفکر حيات قلب البصير
» و نيز فرمود «
فکرة ساعة خير من عبادة سنة
» و نيز فرمود «
افضل العبادة ادمان التفکر
» و از امير المؤمنين عليه السّلام روايت کرده که فرمود:
(التفکر يدعوا الي البر و العمل به)
و نيز فرمود
(تنبّه بالتفکر قلبک)
و از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرموده
(الفکر مرآت الحسنات و کفارة السيئات و ضياء للقلوب) الي ان قال (و هي خصلة لا يعبد اللّه بمثلها)
و از حضرت رضا عليه السّلام روايت کرده که فرمود
(ليس العبادة کثرة الصلاة و الصوم انما العبادة التفکر في امر اللّه)
و غير اينها از اخبار ديگر«4» و افکار ممدوحه بسيار است از آن جمله:
1- در عجايب صنايع الهي از آفاقيه و انفسيّه و علم و قدرت و حکمتي که در هر يک بکار رفته است.
2- در فوائد و ثمرات اخلاق حميده و ملکات پسنديده و مضار و نکبتهاي اخلاق رذيله و صفات خبيثه و طريق تحصيل آنها و اجتناب از اينها تا اينکه آنها را بدست آورده و از اينها پرهيز کند.
3- در اعمال صالحه و عبادات شرعيه و فوائد و مثوبات مترتبه بر آنها تا در اتيان آنها رغبت نمايد و در عقوبات معاصي و نکبتهاي دنيوي و اخروي آنها تا از آنها دوري جويد.
4- در بي اعتباري دنيا و زوال آن تا دلبستگي بآن پيدا نکنند.
1- سوره آل عمران آيه 188
2- سوره عنکبوت آيه 19
[.....]
3- سوره حشر آيه 2
4- جامع السعادات ص 93
جلد 2 - صفحه 432
5- در تحصيل علوم دينيه و کمالات علميّه زيرا همه علم بکثرت درس و بحث نيست بلکه تدبّر و تفکر و اجتهاد و استنباط لازم دارد