1- سوگند به خورشيد و ماه و شب و روز و زمين و آسمان و روح انسان که سعادت انسان در گرو رشد معنوى است نه زندگى مادّى. وَ الشَّمْسِ ... قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاها
«1». نهج البلاغه، خطبه 20.
«2». تفسير نمونه.
جلد 10 - صفحه 501
2- اگر نفس را رها کنيم، انسان را به سقوط مى‌کشاند. لذا نفس را بايد کنترل کرد.
«زَکَّاها»
3- تزکيه و خودسازى، محروم کردن نيست، رشد دادن است. «زَکَّاها»
4- هر کس نفس خود را در لابلاى عادات و رسوم و پندارها مخفى کند و غافلانه دنبال تأمين خواسته‌هاى نفسانى رود، محروميّت بزرگى خواهد داشت. «قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها»
5- طغيان و گناه، مقدّمه کفر و تکذيب است. «کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْواها» ( «تقوا» يعنى پاکى و «طغوى» يعنى طغيان در گناه)
6- در شيوه تبليغ، بعد از بيان اصول کلّى، نمونه‌هايى نقل کنيد. قَدْ خابَ ... کَذَّبَتْ ثَمُودُ
7- شکستن قداست‌ها نشانه شقاوت است و هر چه قداست بيشتر باشد، شکستن آن قساوت بيشترى مى‌خواهد. «اشقى»
8- اگر انسان به فکر تزکيه نباشد، در ابتدا پيروى از نفس را مخفيانه انجام مى‌دهد «دَسَّاها» و سپس علنى. «إِذِ انْبَعَثَ أَشْقاها»
9- در انجام کار بد، آن کس که شقى‌تر است زودتر تحريک مى‌پذيرد. «انْبَعَثَ أَشْقاها» «1»
10- هر چه به خدا منسوب باشد، مقدّس است و بايد مورد احترام قرار گيرد و اهانت به آن، کيفر الهى را به دنبال دارد. «ناقَةَ اللَّهِ، فَعَقَرُوها، فَدَمْدَمَ»
11- زدودن علف‌هاى هرز کافى نيست، بارور کردن هم لازم است. ( «زَکَّاها» به معناى رشد است.)
12- به کاميابى‌هاى زودگذر نفس مغرور نشويد که عاقبتش محروميّت است. «وَ قَدْ خابَ» (کلمه «خاب» يعنى محروم شد و به آنچه مى‌خواست نرسيد.)
«1». «بعثَ» يعنى برانگيخت و «انبعثَ» يعنى برانگيخته شد.
جلد 10 - صفحه 502
13- هر کس به گناه ديگرى راضى باشد شريک جرم است. شتر را يک نفر کشت ولى قرآن مى‌فرمايد: جمعى آن را کشتند. «فَعَقَرُوها»
14- خداوند بر هر چيز مسلط است و از نابود کردن ستمگران هيچ پروائى ندارد. «وَ لا يَخافُ عُقْباها»
15- رضايت و تشويق و تحريک به گناه نيز گناه است. انْبَعَثَ أَشْقاها ... بِذَنْبِهِمْ
16- کيفرهاى الهى جلوه‌اى از ربوبيّت اوست. (مربّى بايد موانع تربيت را برطرف سازد.) «فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ»
17- قهر الهى در دنيا نيز سخت است. «فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاها»
«والحمد للّه ربّ العالمين»
جلد 10 - صفحه 504
سوره ليل
اين سوره بيست و يک آيه دارد و در مکّه نازل شده است.
نام سوره، برگرفته از آيه اول است که با سوگند به شب هنگام آغاز شده است.
سوگند با تأکيد به تفاوت تلاش‌ها و انگيزه‌هاى بشرى آغاز و با بيان قانون مکافات عمل ادامه مى‌يابد. قانونى که احسان به ديگران را اساس گشايش در کارها و بخل و بزرگى‌طلبى را عامل دشوار شدن امور انسان معرفى مى‌کند.
ادامه سوره به سنّت عام هدايت الهى اشاره داشته و سرانجام آنان را که به انذار الهى توجّه نمى‌کنند، آتش دوزخ و فرجام اهل تقوا را آزادى از آن بيان مى‌کند. البتّه متّقيانى که اهل زکات هستند و انگيزه‌اى جز رضاى الهى ندارند، که خداوند نيز اسباب خشنودى آنان را فراهم مى‌سازد.
جلد 10 - صفحه 505
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
به نام خداوند بخشنده مهربان