تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِما إِثْمٌ کَبِيرٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ وَ إِثْمُهُما أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما وَ يَسْئَلُونَکَ ما ذا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ کَذلِکَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَکُمُ الْآياتِ لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ (219)
شأن نزول: جماعتى از اصحاب خدمت حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عرض کردند: فتوى فرما ما را در تناول مسکرات و بجا آوردن
«1» سفينة البحار، جلد 2، صفحه 697.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 390
قمار؛ آيه شريفه نازل شد:
يَسْئَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ: سؤال مى‌کنند تو را اى پيغمبر از خوردن مسکرات و مباشرت قمار، قُلْ فِيهِما إِثْمٌ کَبِيرٌ: بگو در اين هر دو گناهى بزرگ و وزرى عظيم است. وَ مَنافِعُ لِلنَّاسِ: و فايده‌هائى است براى مردمان که نفع آن را تصور کنند، اما خمر که بهره‌ور شوند از قيمت آن و طرب و التذاذ به آن يابند، و اما قمار بدست آورند مالى بدون زحمت و رنج و استفاده به آن نمايند. وَ إِثْمُهُما أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما: و گناه و وزر و شآمت خمر و قمار بزرگتر است از نفع آن دو که تصور شود، زيرا نفع آن دو در دنيا فناء و زوال دارد، لکن گناه آن دو موجب غضب الهى و عقوبت سبحانى باشد در آخرت، و البته شخص منصف فايده قليل فانى را در مقابل ضرر کثير باقى ترجيح ندهد و اختيار ننمايد. بنابراين عقل سليم حکم به پليدى و خباثت اين هر دو نمايد، زيرا استعمال مسکرات و فعل قمار اختلال بزرگى به عالم بشريت وارد سازد از فساد روحى، جسمى، اخلاقى، اجتماعى، دينى، آخرتى.
تبصره 1- مراد از خمر عبارت است از هر چيزى که ستر نمايد عقل انسانى را، و خريد و فروش و استعمال آن حرام مى‌باشد، و احاديث بسيار در آن وارد شده:
1- در کتاب کافى- قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: کلّ مسکر حرام و کلّ مسکر خمر «1». فرمود رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم هر مسکرى حرام و هر مسکرى هم خمر است.
2- در ذيل خطبه‌اى فرمود: الا کلّ مسکر حرام الا و ما اسکر کثيره فقليله حرام «2»: آگاه باشيد هر مسکرى حرام است، آگاه باشيد هر چه سکر آورد بسيار آن، پس کم آن هم آشاميدنش حرام است.
«1» فروع کافى، کتاب الاشربه، جلد ششم، صفحه 408، حديث سوّم.
«2» مدرک پيشين، حديث ششم.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 391
3- لعن رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم الخمر و عاصرها و معتصرها و بايعها و مشتريها و ساقيها و اکل ثمنها و شاربها و حاملها و المحمولة اليه «1». لعن فرمود رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم خمر را و فشارنده آن و شيره گيرنده آن و فروشنده آن و خريدار آن و ساقى آن و خورنده آن و حمل کننده آن و آنکه براى او ببرند.
4- عن أبي عبد اللّه عليه السّلام قال شارب الخمر يوم القيمة ياتى مسوّدا وجهه مايلا شدقه مدلعا لسانه ينادى العطش العطش «2». حضرت صادق عليه السّلام فرمود: شارب خمر روز قيامت مى‌آيد در حالتى که رويش سياه، دهنش کج، زبانش بيرون آمده، ندا کنند: تشنگى تشنگى.
5- قال عليه السّلام: انّ اللّه عزّ و جلّ جعل للشّرّ اقفالا و جعل مفاتيحها الشّراب «3». فرمود: بدرستى که خداوند عز و جل قرار داده براى شر قفلها، و کليد آن قفلها شراب است.
تتمه: بنابراين حرمت مسکرات از ضروريات دين اسلام، و حلال دانستن آن موجب کفر است. و اما نجاست مسکرات چنانچه در اصل مايع باشد، نجس است به اتفاق علما مانند شراب، عرق، کنياک، فقاع (آب جو) و اگر مايع نباشد نجس نيست لکن خريد و فروش و استعمال آن حرام باشد مانند بنگ، چرس، سوخته ترياک.
تبصره 2: مراد از قمار آنچه برد و باخت شود، چنانچه فرمود حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: کل ما يقومر به فهو ميسر، بنابراين تمام آلات قمار حرام است خريد و فروش و صنعت آن و اجرت بر ساختن آن مانند نرد، شطرنج، گنجفه، آس، و غير آن و همچنين هر چه برد و باخت به آن شود فعل و تصرفات آن حرام است، مانند گردوبازى، تخم مرغ بازى، کبوتر بازى و غيره که عنوان برد و باخت باشد و احاديث در
«1» فروع کافى، جلد ششم، صفحه 398، حديث دهم.
«2» فروع کافى، جلد ششم، صفحه 397، حديث هشتم.
«3» فروع کافى، کتاب الاشربه، جلد ششم صفحه 403، حديث پنجم.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 392
نهى آن وارد شده:
1- در کتاب وسائل- عن الرّضا عليه السّلام يقول انّ الشّطرنج و النّرد و اربعة عشر بمنزلة واحدة و کلّ ما قومر عليه فهو ميسر «1» از حضرت رضا عليه السّلام روايت شده: بدرستى که شطرنج و نرد و اربعه عشر و هر چه برد و باخت بر آن شود از اين قبيل، پس آن قمار باشد.
2- در شرح ارشاد از حماد بن عيسى گفت: داخل شد مردى از بصريين بر حضرت ابى الحسن الاول: فقال جعلت فداک انّى اقعد مع قوم يلعبون بالشّطرنج و لست العب بها و لکن انظر فقال: مالک و لمجلس لا ينظر اللّه تعالى الى اهله «2». عرض کرد: پدر و مادرم فدايت بدرستى که من مى‌نشينم با جماعتى که بازى شطرنج نمايند و نيستم من بازى کننده و لکن نگاه مى‌کنم. حضرت تهديد فرمود چيست تو را با مجلسى که نظر نفرمايد خداى تعالى به اهلش.
3- فقه الرضا عليه السّلام قال عليه السّلام: من ابقى فى بيته طنبورا او عودا او شيئا من الملاهى من المغرفة و الشّطرنج و اشباهه اربعين يوما فقد باء بغضب من اللّه فان مات فى الاربعين مات فاجرا فاسقا مأويه النّار و بئس المصير «3». فرمود حضرت رضا عليه السّلام: هر که باقى گذارد در خانه خود تنبک يا نى يا چيزى از ملاهى از آلات موسيقى و شطرنج و امثال آن چهل روز، پس بتحقيق مورد غضب الهى واقع شود، اگر بميرد در اين چهل روز، فاجر و فاسق باشد و مکانش آتش جهنم و بد جايگاهى است.
برهان: گذشته از احاديث وارده و اجماع علماى اماميه به حرمت مسکرات و قمار، مى‌توان برهان منطقى بر حرمت اين دو اقامه نمود بدين تقرير که از آيه مذکوره بدست آيد که در خمر و قمار، اثم مى‌باشد. و در آيه ديگر سوره اعراف فرمايد: قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَنَ وَ الْإِثْمَ:
«1» وسايل الشيعه، جلد 12، صفحه 242 (کتاب التجارة، باب 104، حديث اوّل)
«2» فروع کافى، جلد ششم، صفحه 437، حديث 12 (کتاب الاشربه)
«3» مستدرک الوسايل، جلد 2، صفحه 458 (کتاب التجاره، باب 79، حديث 10)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 393
بگو اى پيغمبر اينست و جز اين نيست حرام فرموده است پروردگار من فواحش از آنچه آشکارا و آنچه پنهانى است و اثم را. از مجموع اين دو آيه برهان شکل اول تشکيل گردد:
صغراى قضيه: ان فى الخمر و الميسر اثم.
کبراى قضيه: کل ما فيه الاثم حرام.
نتيجه: فالخمر و الميسر حرام. بدرستى که در خمر و قمار اثم است، و هر چه در آن اثم باشد حرام است؛ پس خمر و قمار حرام است.
اين بيان مقتبس از فرمايش حضرت کاظم عليه السّلام است به مهدى عباسى که سؤال از حرمت خمر نمايد، پس از جواب حضرت، مهدى به على بن يقطين مى‌گويد: هذا و اللّه فتوى هاشميه «1».
وَ يَسْئَلُونَکَ ما ذا يُنْفِقُونَ: و مى‌پرسند تو را اى پيغمبر چه چيز انفاق کنند، قُلِ الْعَفْوَ: انفاق نمائيد آن چيزى را که بذل آن ميسر و مشقتى از آن به شما نرسد. اقوال ديگر در عفو: 1- در کتاب کافى از حضرت صادق عليه السّلام مراد حد وسط باشد. «2» 2- على ابن ابراهيم قمى فرمايد:
مراد نه اسراف و نه تقتير است «3». 3- شيخ طوسى (رحمه اللّه) در تبيان فرمايد: مراد زيادتى قوت يک سال است «4». طبرسى در مجمع فرمايد: اين آيه منسوخ است به آيه زکات چنانچه احکام انفاق را فرمود «5».
کَذلِکَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَکُمُ الْآياتِ: همچنين بيان و روشن فرمايد خدا براى شما آيات توحيد و رأفت خود را، لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُونَ: براى اينکه تفکر کنيد در دلايل.
«1» فروع کافى، جلد ششم صفحه 406، حديث اوّل.
«2» تفسير نور الثقلين، جلد اوّل، صفحه 175، حديث 795.
«3» تفسير على بن ابراهيم، جلد اوّل صفحه 72.
«4» تفسير تبيان، جلد دوّم، صفحه 214.
«5» مجمع البيان، جلد اوّل، صفحه 316.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 394