اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَ لَم نَجعَل لَه‌ُ عَينَين‌ِ «8» وَ لِساناً وَ شَفَتَين‌ِ «9» وَ هَدَيناه‌ُ النَّجدَين‌ِ «10»
آيا ما قرار نداديم و جعل نفرموديم از براي انسان دو چشم و زبان و دو لب و هدايت کرديم او را بدو راه. خداوند بانسان دو چشم عنايت فرمود که بتوسط آنها امور معاش و معاد خود را تأمين کند، و زبان و دو لب که مقاصد خود را اظهار کند، و دو راه را نشان داده راه خير و شر که خود سرانه و ندانسته نرود.
أَ لَم نَجعَل لَه‌ُ عَينَين‌ِ دو نحوه چشم داريم چشم سر و چشم قلب، اما چشم سر نعمت
جلد 18 - صفحه 121
بزرگي است که انسان بتواند امور زندگاني خود را تأمين کند، و راه را از چاه تميز دهد و امور ديني را از رجوع بکتب علمي عقايد و اخلاق و احکام و تلاوت قرآن و کتب ادعيه و هزارها فوائد ديگر بدست آورد لکن شرط ديدن اموري است که خواب نباشد چشم هم باشد، در چشم بسته نباشد: در ظلمت نور لازم دارد، حواسش جمع باشد و الا در مخاطرات بسيار دچار ميشود.
و چشم قلب که حقايق را درک کند و خير و شر را تميز دهد آنهم مشروط است به اينکه کور نباشد، غفلت روي چشم را پرده نکشيده باشد، جهل قلب را تاريک نکرده باشد، قساوت و عناد و عصبيت روي چشم را نبسته باشد، ضلالت راه را گم نکرده باشد که مشمول: صُم‌ٌّ بُکم‌ٌ عُمي‌ٌ فَهُم لا يَعقِلُون‌َ بقره آيه 171، و مشمول صُم‌ٌّ بُکم‌ٌ عُمي‌ٌ فَهُم لا يَرجِعُون‌َ بقره آيه 18، و مشمول! أَ فَأَنت‌َ تَهدِي العُمي‌َ وَ لَو کانُوا لا يُبصِرُون‌َ يونس آيه 43 گردد.
وَ لِساناً وَ شَفَتَين‌ِ اينهم دو لسان داريم لسان سر که مقاصد و ما في الضمير خود را اظهار کند که اگر لال بود از بسياري از فوائد دنيوي و اخروي محروم بود، و ديگر لسان قلب که گفتيم در باب ايمان چهار امر معتبر است اقرار لساني شهادت و اقرار قلبي تصديق و اعتقاد که در بند دين باشد و دلبستگي داشته باشد و تسليم جميع دستورات و فرمايشات الهي، و نباشد بکم قلبي که قبول نداشته باشد مثل کفار و مشرکين و منافقين و ضالين.
وَ هَدَيناه‌ُ النَّجدَين‌ِ نجد در لغت بمعني ارتفاع زمين است چنانچه شهر نجف زمين آن مرتفع است که شاعر ميگويد:
باز گو از نجد و از ياران نجد || تا در و ديوار را آري بوجد
و در اينجا گفتند: بمعني دو راه است راه خير و شر، سعادت و شقاوت، اطاعت و معصيت، ثواب و عقاب چنانچه از امير المؤمنين روايت شده فرمود:
(هما الخير و الشر)
و از پيغمبر روايت شده فرمود:
(هما نجدان نجد الخير و نجد الشر فما جعل نجد الشر أحب اليکم من نجد الخير)
و از آن حضرت است فرمود:
(ان اللّه يقول: يا بن آدم ان
جلد 18 - صفحه 122
نازعک لسانک فيما حرمت عليک فقد أعنتک عليه بطبقتين فاطبق، و ان نازعک بصرک الي بعض ما حرمت عليک فقد أعنتک عليه بطبقتين فاطبق، و ان نازعک فرجک الي ما حرمت عليک فقد أعنتک عليه بطبقتين فاطبق).
اشکال: شر ارتفاعي ندارد بلکه انحطاط دارد براي چه تعبير بنجد فرموده!.
جواب: آنکه در نظر اهل شر ارتفاع دارد رياست است دولت است لذت است بزرگي است و امثال آنها، و بعضي گفتند: از باب تغليب است مثل شمسين که مراد شمس و قمر است.
اقول: شر مراتبي دارد ارتفاع او طغيان و سرکشي و ظلم و تعدي و تجاوز است چنانچه خير هم مراتبي دارد تا برسد بمقام عصمت و طهارت. خداوند تبارک و تعالي حجت را بر بندگان تمام کرده و راه عذر بر آنها بسته شده تمام اسباب هدايت را در دسترس بندگان قرار داده، عقل و شعور و ادراک و قوايي که بتوان طريق حق را بگيرد و برود، و اسباب خارجيه از ابر و باد و آسمان و زمين و ماه و خورشيد و آنچه در آسمان و زمين خلق فرموده: خَلَق‌َ لَکُم ما فِي الأَرض‌ِ سَخَّرَ لَکُم ما فِي السَّماوات‌ِ وَ ما فِي الأَرض‌ِ وَ سَخَّرَ لَکُم ما فِي السَّماوات‌ِ وَ ما فِي الأَرض‌ِ جَمِيعاً مِنه‌ُ. جاثيه آيه 13. و انبياء فرستاده، و کتب نازل فرموده و احکام جعل نموده و راه خير و سعادت را نشان داده، و ترغيب و تحريص نموده، و راه شر و شقاوت را نشان داده و انذار و تخويف نمود، و علما را مبيّن احکام در اطراف زمين قرار داده لکن: فَرِيقاً هَدي وَ فَرِيقاً حَق‌َّ عَلَيهِم‌ُ الضَّلالَةُ اعراف آيه 30.