اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فِي الدُّنيا وَ الآخِرَةِ وَ يَسئَلُونَک‌َ عَن‌ِ اليَتامي قُل إِصلاح‌ٌ لَهُم خَيرٌ وَ إِن تُخالِطُوهُم فَإِخوانُکُم وَ اللّه‌ُ يَعلَم‌ُ المُفسِدَ مِن‌َ المُصلِح‌ِ وَ لَو شاءَ اللّه‌ُ لَأَعنَتَکُم إِن‌َّ اللّه‌َ عَزِيزٌ حَکِيم‌ٌ (220)
( «باشد که فکر کنيد» در امور دنيا و آخرت، و از تو درباره يتيمان ميپرسند بگو اصلاح کار ايشان بهتر است و اگر با آنان آميزش کنيد پس آنان برادران شما هستند و خدا شخص مفسد را از مصلح ميشناسد، و اگر خدا بخواهد کار را بر شما سخت ميکند بدرستي که خداوند عزيز و حکيم است) (فِي الدُّنيا وَ الآخِرَةِ) اينکه قسمت متعلق بجمله (تتفکرون) در آيه قبل است و از اينجهت محتمل است که اينکه آيه دنباله همان آيه قبل و مجموعا يک آيه باشد چنانچه بعضي گفته‌اند گرچه در بعضي مصاحف سه آيه گرفته‌اند.
و ظاهرا مراد از تفکر در دنيا و آخرت فکر نمودن در اسرار و حکم امور دنيوي و اخروي است در امر دنيا فکر کند که غرض الهي از خلقت دنيا و آوردن بشر را در آن چه بوده! آيا براي اينکه آمده که چند روزي بخورد و بياشامد و بخوابد و با اينکه و آن زد و خورد کند و سپس نيست و نابود شود؟ يا براي تحصيل کمالات نفساني و اخلاق انساني و تأمين سعادت دنيوي و اخروي و رسيدن بفيوضات دائمه الهي و حيات جاوداني باين دنيا آمده.
و در اينکه بينديشد که دنيا دار بقاء نيست بلکه دار زوال و ممرّ سراي ديگر است و انسان بايد در اينکه حيات چند روزه دنيا سعادت و حيات ابدي آخرت را بدست آورد و در ناگواريهاي دنيا صبور و بردبار باشد و سختي‌هاي اينکه زندگي
جلد 2 - صفحه 433
ولي وي را از تحصيل زندگي سعادتمندي که در پيش دارد باز ندارد چنانچه امير المؤمنين عليه السّلام درباره صفات متقين ميفرمايد صبروا اياما قليلة اعقبتهم راحة طويله و در امر آخرت فکر کند که دار جزاء و ثواب و عقاب است و از کوچک و بزرگ اعمال بازخواست ميشود فَمَن يَعمَل مِثقال‌َ ذَرَّةٍ خَيراً يَرَه‌ُ وَ مَن يَعمَل مِثقال‌َ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَه‌ُ«1» و حيات جاوداني و فوز عظيم براي پاکان و نيکان و عذاب ابدي و شقاوت هميشگي براي بدکاران و بي ايمانان قرار داده شده وَ يَسئَلُونَک‌َ عَن‌ِ اليَتامي يتيم طفل نابالغي است که پدر او از دنيا رفته و مادر نيز در حکم پدر است.
و سؤال از کيفيت معاشرت با ايتام و تصرف در اموال آنها و ساير ضروريات آنهاست، و احکام راجعه بايتام بسيار است:
1- راجع بعيلولة آنها که يکي از عبادات بسيار بزرگ است مخصوصا ايتام فقراء که در عسرتند و کفيل ندارند.
2- راجع بقيموميت آنها که از طرف پدر يا جد پدري و يا از طرف حاکم شرع بايد قيم تعيين شود، و تصرف در اموال يتيم جز باذن قيم جايز نيست و قيم نيز تصرف او يا اذن او در تصرف بايد بصرفه صغير و يتيم باشد و گرنه مشمول آيه شريفه إِن‌َّ الَّذِين‌َ يَأکُلُون‌َ أَموال‌َ اليَتامي ظُلماً إِنَّما يَأکُلُون‌َ فِي بُطُونِهِم ناراً وَ سَيَصلَون‌َ سَعِيراً«2» خواهد شد.
3- راجع بمخارج يتيم که وظيفه قيم است از مال او صرف خوراک و پوشاک و ساير ضروريات يتيم نمايد مطابق شئونات او و نه اسراف و تبذير نمايد و نه سخت گيري و تقتير بلکه بمقدار کفاف و حفظ عفاف او، و اگر يتيم مالي ندارد هر گاه مسلمان نيکو کاري مخارج او را متکفل شود زهي بسعادت او و الّا بايد
1- سوره زلزال آيه 7- 8
2- سوره نساء آيه 11
جلد 2 - صفحه 434
از بيت المال مسلمين و از مصارف زکاة و ساير وجوه بريّه مخارج او را تأمين نمود و اگر از اينکه راه هم تأمين نشود بر هر مسلماني که از حال يتيم مطلع باشد براي حفظ نفس محترمه واجب است از مال خود براي مخارج او بذل کند يا بعنوان قرض صرف او نمايد و پس از بلوغ و توانايي او از وي مطالبه نمايد 4- راجع بمخالطه با ايتام که جايز است قيم مال يتيم را بمال خود و يا ديگران مخلوط نمايد و با هم مصرف کنند و در موضوع خوراک لازم نيست دقت زياد شود که ديگران مبادا از يتيم بيشتر بخورند ولي درباره لباس هر کدام از مال خود بايد تهيه کنند و بر طبق اينکه مطلب اخبار در برهان نقل شده است.
5- راجع بمتکفل ايتام يعني کسي که متکفل کارهاي يتيم ميشود براي زحماتي که در کارهاي او متحمل ميشود ميتواند حق العمل خود را بمقدار عرف از مال يتيم بردارد و اگر احتياج ندارد صرف نظر کند و تعفف ورزد و اجر عمل خود را از خدا بگيرد.
6- راجع ببلوغ و رشد يتيم که اگر بحد بلوغ برسد از عنوان يتيمي خارج ميشود و اگر رشد هم داشته باشد بايد اموال او را بوي ردّ نمود و معني رشد اينست که صلاح و فساد مصارف مالي را بداند و اگر بحد رشد نرسيده باشد بايد مانند زمان قبل از بلوغ با وي عمل شود تا رشيد گردد و بر طبق اينکه آيات و اخبار وارده در تفسير آنها قائم است.
قُل إِصلاح‌ٌ لَهُم خَيرٌ مراد از اصلاح حفظ مال يتيم و صرف آن مطابق صرفه و صلاح يتيم است.
وَ إِن تُخالِطُوهُم فَإِخوانُکُم مراد آميزش در اموال است که مال خود را با مال يتيم مخلوط نمود، و مصرف نمايند چنانچه در امر چهارم بيان شد و البته بايد رعايت برادري و برابري نسبت بآنها بشود و تعدي و تجاوزي بآنها نگردد
جلد 2 - صفحه 435
وَ اللّه‌ُ يَعلَم‌ُ المُفسِدَ مِن‌َ المُصلِح‌ِ چون در جمله قبل دستور اصلاح داد و مخالطت با آنها را تجويز نمود و ممکن است بعضي ببهانه اصلاح اموال ايتام را تباه و اتلاف کنند، باين جمله تهديد مينمايد که خداوند آن کسي که غرض او افساد و تباه نمودن مال يتيم است از مصلح ميشناسد و او را بجزاي عملش ميرساند وَ لَو شاءَ اللّه‌ُ لَأَعنَتَکُم عنت بمعني زحمت و مشقت است که بسا موجب هلاکت و وقوع در معصيت و خسران و عذاب ميگردد و اينکه دو جمله در مقام تفضل نسبت بمؤمنين است که درباره يتامي تکليف شاق که باعث عذاب و خسران شما باشد قرار نداديم.
و ممکن است اشاره بجميع جمل مذکوره در اينکه دو آيه باشد از احکام خمر و ميسر و انفاق و يتامي که اينها احکام شاق و پر زحمتي نيست که تحمل آنها بر شما مشکل باشد.
و ممکن است اشاره بجميع احکام اسلاميه باشد که آن دين سهله سمحه است و تکليف شاقي در آن نيست.
إِن‌َّ اللّه‌َ عَزِيزٌ حَکِيم‌ٌ اشاره به اينکه خداوند در عين غلبه و قدرت و بزرگي و عظمت احکام او مطابق حکمت و مصلحت است.