تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَوْ مِسْکِيناً ذا مَتْرَبَةٍ «16»
أَوْ مِسْکِيناً ذا مَتْرَبَةٍ: يا فقيرى را که صاحب خاک نشستن بود، يعنى پهلو بر خاک نهاده باشد. اين کنايه است از شدت احتياج و تنگدستى و درماندگى، و شبهه‌اى نيست که اين چهار چيز، به جا آوردنش مجاهده با نفس و موجب تحمّل مشقّت و رنج و شدّت باشد.
براء بن عازب روايت نموده که اعرابى نزد حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آمد، عرض کرد: مرا تعليم فرما به عملى که داخل بهشت شوم. فرمود:
بنده آزاد کن و اگر نتوانى گرسنه را اطعام کن و تشنه را سيراب نما و امر کن به معروف و نهى نما از منکر، و اگر اين هم نتوانى، زبان خود را نگاهدار مگر از خير «1».
«1» تفسير ابو الفتوح (چ اسلاميه)، ج 12 ص 96.
جلد 14 - صفحه 221
علامه مجلسى (رحمه اللّه) در بحار از کتاب مناقب و او به سند خود از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده در تفسير آيه «فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ» آنکه بر بالاى صراط، عقبه‌اى است صعبه که طول آن سه هزار سال است. هزار سال سرازيرى و هبوط آن است و هزار سال سر بالا صعود آنست و هزار سال در مغيلان و عقارب و حيّات؛ «1» و طريق، صعب و هولناک است، و من اوّل کسى باشم که قطع آن عقبه نمايم و بعد از من على ابن أبي طالب، و قطع ننمايد آن را کسى بدون مشقت مگر محمد و آل محمد عليهم السّلام «2».
تتمه- در کفاية الموحّدين- مقتضاى بعض اخبار آنکه در عقبات صراط از هفت چيز سؤال مى‌نمايند:
عقبه اول- سؤال از ايمان خالص، يعنى توحيد پروردگار که اعتقاد به لا اله الا اللّه است از روى اخلاص.
عقبه دوم- سؤال از نماز که عمود دين است.
عقبه سوم- سؤال از زکوة و خمس است که از اهمّ فرائض الهيّه‌اند.
عقبه چهارم- سؤال از روزه است.
عقبه پنجم- سؤال از حج بيت اللّه باشد.
عقبه ششم- سؤال از طهارت ثلاث: وضو و غسل و تيمّم.
عقبه هفتم- که اشدّ از تمام عقبات است، سؤال از مظالم مردم است که حق تعالى قسم ياد فرموده که از ظلم هيچ ظالمى نگذرد مگر اخذ حق مظلوم از ظالم بنمايد. «3» تنبيه- شيخ المحدّثين صدوق (رحمه اللّه) در اعتقادات فرمايد: اعتقاد ما آن است که عقبات، هر عقبه از آن اسمى دارد، اسم واجبى يا امرى يا نهيى، هر
«1» حيات جمع حيّة بمعنى مارها.
«2» بحار الانوار (چ جديد) ج 8 باب 22 ص 66 روايت 7 و تأييد اين مطلب روايتى است در اصول کافى (چ بيروت) ج 1 ص 430 روايت 88 و ص 422 روايت 49 از امام صادق عليه السّلام.
«3» کفاية الموحدين (علميه اسلاميه- تهران) ج 4 فصل 13 ص 326 تا 332.
جلد 14 - صفحه 222
زمانى که منتهى شود انسان به عقبه واجبى و تقصير نموده در آن، حبس گردد نزد آن عقبه و مطالبه شود به حق الهى در آن، پس اگر بيرون آيد از آن به عمل صالحى که مقدم داشته و به رحمتى که تدارک نموده، نجات يابد از آن به عقبه ديگر. همين‌طور در هر عقبه سؤال شود. اگر از تمام آنها سالم ماند، منتهى شود به دار البقاء. پس حياتى يابد که موت در آن نيست و سعادتى که شقاوتى با آن نيست، در جوار رحمت سبحانى با انبياء و اولياء و صدّيقين. «1»