تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُها فِي الْبِلادِ «8»
الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ: آن شهرى که صاحب ستون عظيم و بناى رفيع بود که خلق نشده بود، مِثْلُها فِي الْبِلادِ: مثل آن در شهرها نبوده و نيست.
شرح باغ ارم- عاد را دو پسر بود. يکى شدّاد و ديگر شديد. هر دو سلطان بودند قهرمان و با اقتدار. چون شديد مرد، سلطنت به شدّاد قرار گرفت و همه ملوک زمين سر به زير اطاعت او آوردند. جالوت با آن عظمت يکى از سپهسالاران او بود. آتش کبر و غرور در سينه او اشتعال يافت، دعوى الوهيت نمود. حق تعالى پيغمبران به او فرستاد. او را پند دادند، و به ايمان دعوت کردند و ترغيب به بهشت نمودند، اگر ايمان آورد به وحدانيّت خدا. گفت: بهشت چه
«1» تفسير ابو الفتوح (چ اسلاميه) ج 12 ص 77.
جلد 14 - صفحه 192
چيز است؟ گفتند: جائى است پر نعمت و پر ميوه و حور و قصور و غرف. گفت:
از چه چيز ساخته شده؟ گفتند: يک خشت از طلا و يک خشت از نقره و سنگريزه آن مرواريد، [داراى] قصرها و اشجار؛ و نهرهاى شير و عسل و آب جارى است. گفت: من قدرت آن دارم مثل آن بسازم، چرا از خدائى خود دست بردارم؟ سرپيچى نمود. پس عمّال خود را امر نمود مکانى خوش آب و هوا در نواحى شام يافتند يک فرسخ در يک فرسخ و صد امير را گفت هر يک هزار مرد حاضر ساختند. ملوک هند و روم و شهر ياران را امر نمود تا آنچه طلا و نقره و جواهرات داشتند، دادند طرح بنا ريختند. خشتى از طلا و خشتى از نقره به کار بردند. فرج‌هاى آن را جواهر نصب [کردند]. هر روز چهار هزار بار طلا و نقره و جواهر به کار [برد]. بوستانى بنا نمود با هزار قصر؛ و ديوارها و سقفها به درّ و لعل و فيروزه و زبرجد مرصّع گشته، در جلو هر يک از غرفات درختان طلا و نقره برگ‌هاى آن از زبرجد سبز و خوشه‌هاى مرواريد آويخته. زمين آن مشک و عنبر و زعفران ريخته و پاى هر درخت طلا و نقره درخت ميوه‌اى کاشته براى تناول و تفرّج. بعد از سيصد سال يا پانصد سال تمام شد. آن را گلستان ارم نام کردند.
هفتصد سال عمر نمود شدّاد. اعلام نمود با کوکبه سلطنت از دار الملک با خيل خدم و حشم عازم شد. دويست هزار نفر که با خود برده بود در چهار ميدان خارج باغ قسمت نموده با خواصّ خود متوجه باغ شد. چون با اسبش خواست وارد باغ شود، شخصى بانگ عظيمى بر او زد. نگاه کرد شخصى عظيم ديد با کمال هيبت. گفت کيستى؟ گفت: ملک الموت. پرسيد اينجا براى چه آمدى؟ گفت: آمده‌ام جان پليد تو را قبض کنم. گفت: چندان مرا مهلت ده که به بهشت خود داخل شوم. گفت: رخصت از حق تعالى نيست. شدّاد از ترس، خواست از اسب فرود آيد يک پاى در رکاب و پاى ديگر به زمين. جانش را قبض همان جا به زمين افتاد. صاعقه‌اى از آسمان هويدا شد تمام آن جمعيت را سوزانيد و باغ را از نظرها خدا غايب نمود.
تتمه- وهب بن منبّه نقل نموده که عبد اللّه بن قلابه گفت: من به طلب شتر
جلد 14 - صفحه 193
گمشده در صحارى عدن مى‌گشتيم به شهرى رسيدم که حصار محکمى داشت.
در حوالى آن قصور بسيار و منارهاى عالى مقدار، و من به اميد آنکه کسى را ببينم و احوال شتر را پرسم، داخل شدم. درى عظيم ديدم. هر دو لنگه‌اش از طلا و مرصع به لؤلؤ و ياقوت سرخ و سفيد و اقسام جواهر. متحير و متعجب ماندم. چون کسى پيدا نشد دابّه خود را بستم و شمشير حمايل نموده به شهر آمدم از مشاهده حيرتم بيشتر شد. قصرها ديدم، ستون‌هاى آن زبرجد و ياقوت بناى آن خشتى از طلا و خشتى از نقره؛ و فوق آن غرفه‌ها، غرفه‌هاى ديگر از طلا و نقره و ياقوت، به جاى سنگريزه مرواريد و بجاى خاک مشک و زعفران. خوف و ترس بر من زياد شد. درختان از طلا و نقره و برگ‌ها از زبرجد و شکوفه‌ها از ياقوت لمعان. آن جواهرات به روشنى روز غالب شد. گفتم به حق خداى محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که مثل آن در دنيا نيست. بعضى از جواهرات که بزمين ريخته بود، برداشتم. پس به يمن بر گشتم و آنها را به مردمان نشان دادم. تعجب کردند اين خبر شهرت يافت. به معاويه رسيد که آن وقت حاکم شام بود. مرا خواست. واقعه را گفتم. مرا نشاند، کعب الاحبار را طلبيد. گفت در دنيا چنين شهرى هست؟
گفت بلى شهر ارم است که خدا فرموده: «إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُها فِي الْبِلادِ.» «1» خاتمه: عقال شيبانى نقل نموده چون شدّاد و اتباعش هلاک شدند، او را پسرى بود بنام مرثد بن شداد. او را بر ممالک خليفه گردانيدند. پدر را برداشت به حضر موت آورد به صبر «2» و کافور شست و در غارى به روى تختى از طلا خوابانيد و هفتاد حلّه به زر و سيم بر او پوشانيد و لوحى بزرگ بر بالين او نهاد و اين ابيات بر آن نوشت:
اعتبر بي أيّها المغرور بالعمر المديد
انا شدّاد بن عاد صاحب الحصن العميد
انّ اهل الارض کانوا خائفين من وعيد
و ملکت الشّرق و الغرب بسلطان شديد
«1» تفسير مجمع البيان (1403 هج) ج 5، ص 489.
«2» در تفسير ابو الفتوح به همين نام ولى در منهج الصادقين سدر ذکر گرديده است.
جلد 14 - صفحه 194
فاتى هود و کنّا فى ضلال قبل هود
فدعانا فعصيناه الى الامر الرّشيد
فاتتنا صيحة تهوى من الافق البعيد
فتوفّينا کزرع وسط بيداء حصيد «1»