اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لا تَنکِحُوا المُشرِکات‌ِ حَتّي يُؤمِن‌َّ وَ لَأَمَةٌ مُؤمِنَةٌ خَيرٌ مِن مُشرِکَةٍ وَ لَو أَعجَبَتکُم وَ لا تُنکِحُوا المُشرِکِين‌َ حَتّي يُؤمِنُوا وَ لَعَبدٌ مُؤمِن‌ٌ خَيرٌ مِن مُشرِک‌ٍ وَ لَو أَعجَبَکُم أُولئِک‌َ يَدعُون‌َ إِلَي النّارِ وَ اللّه‌ُ يَدعُوا إِلَي الجَنَّةِ وَ المَغفِرَةِ بِإِذنِه‌ِ وَ يُبَيِّن‌ُ آياتِه‌ِ لِلنّاس‌ِ لَعَلَّهُم يَتَذَکَّرُون‌َ (221)
(و زنان مشرکه را نکاح نکنيد تا اينکه ايمان بياورند و هر آينه کنيزک مؤمن
جلد 2 - صفحه 436
بهتر است از زن مشرک اگر چه محسنات ظاهري آن زن مشرک در نظر شما نيکو جلوه کند، و نکاح نکنيد مردان مشرک را تا اينکه ايمان بياورند و هر آينه بنده مؤمن بهتر است از مرد مشرک اگر چه جمال و مال آن مرد مشرک در نظر شما نيکو جلوه کند، اينان يعني مشرکان بآتش دعوت ميکنند و خداوند باذن خود ببهشت و آمرزش دعوت مينمايد، و آيات خود را براي مردم بيان ميکند باشد که متذکر شوند) وَ لا تَنکِحُوا المُشرِکات‌ِ اجماع جميع مسلمين از عامّه و خاصه بر اينست که تزويج زن مشرکه بر مرد مسلمان و تزويج زن مسلمان بر مرد مشرک جايز نيست بدليل نص‌ّ اينکه آيه شريفه و آيات ديگر و اخبار متظافره بين الفريقين، و مراد از مشرک اعم است از منکر خدا يا کسي که در عبادت خدا شريک قرار دهد، مانند بت پرستان، و اما اهل کتاب از يهود و نصاري و مجوس در تزويج آنها بين مسلمين و مخصوصا علماء ما اختلاف است و اخبار نيز در اينکه باره مختلف است و منشأ اختلاف در استفاده از آيات شريفه قرآن است:
قائلين بجواز نکاح کتابيه تمسک جستند باين آيه از سوره مائده اليَوم‌َ أُحِل‌َّ لَکُم‌ُ الطَّيِّبات‌ُ وَ طَعام‌ُ الَّذِين‌َ أُوتُوا الکِتاب‌َ حِل‌ٌّ لَکُم وَ طَعامُکُم حِل‌ٌّ لَهُم وَ المُحصَنات‌ُ مِن‌َ المُؤمِنات‌ِ وَ المُحصَنات‌ُ مِن‌َ الَّذِين‌َ أُوتُوا الکِتاب‌َ مِن قَبلِکُم إِذا آتَيتُمُوهُن‌َّ أُجُورَهُن‌َّ مُحصِنِين‌َ غَيرَ مُسافِحِين‌َ وَ لا مُتَّخِذِي أَخدان‌ٍ الاية«1» که اينکه آيه دلالت دارد بر اينکه زنهاي محصنه از اهل کتاب براي شما حلال هستند بسه شرط: 1- اجر و مزد آنها يعني حق نکاح آنها را بدهيد.
2- از روي زنا و سفاح نباشد 3- رفيق و دوستي براي زنا نگرفته باشد.
و گفتند آيه سوره بقره بر فرض شمول مشرک بر اهل کتاب و همچنين آيه
1- سوره مائده آيه 7
جلد 2 - صفحه 437
سوره ممتحنه يعني وَ لا تُمسِکُوا بِعِصَم‌ِ الکَوافِرِ«1» باين آيه منسوخ شده زيرا سوره مائده در اواخر بعثت دو ماه يا سه ماه قبل از رحلت حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم نازل شد.
و قائلين بمنع تزويج کتابيه تمسک جستند باين آيه از سوره بقره بدعوي اينکه مشرک شامل اهل کتاب هم ميشود زيرا نصاري قائل بتثليث و إبن اللّه بودن حضرت مسيح و يهود قائل به «عزير إبن اللّه» و مجوس نيز آتش پرست هستند و همچنين باين آيه از سوره ممتحنه يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا إِذا جاءَکُم‌ُ المُؤمِنات‌ُ مُهاجِرات‌ٍ فَامتَحِنُوهُن‌َّ اللّه‌ُ أَعلَم‌ُ بِإِيمانِهِن‌َّ فَإِن عَلِمتُمُوهُن‌َّ مُؤمِنات‌ٍ فَلا تَرجِعُوهُن‌َّ إِلَي الکُفّارِ لا هُن‌َّ حِل‌ٌّ لَهُم وَ لا هُم يَحِلُّون‌َ لَهُن‌َّ وَ آتُوهُم ما أَنفَقُوا وَ لا جُناح‌َ عَلَيکُم أَن تَنکِحُوهُن‌َّ إِذا آتَيتُمُوهُن‌َّ أُجُورَهُن‌َّ وَ لا تُمسِکُوا بِعِصَم‌ِ الکَوافِرِ الاية«2» و گفتند کلمه کوافر جمع کافرة است و مسلما اهل کتاب را شامل ميشود و اينکه دو آيه را ناسخ آيه مائده دانستند و بودن نزول سوره مائده در اواخر بعثت دليل نيست که تمام آياتش در اواخر بعثت نازل شده باشد و تحقيق در مقام اينست که بين آيات شريفه تنافي و تبايني نيست تا محتاج بالتزام بنسخ شويم بلکه جمع بين آنها ممکن است زيرا لفظ مشرکات اولا اگر چه از لحاظي شامل اهل کتاب ميشود بدليل آيه وَ قالَت‌ِ اليَهُودُ عُزَيرٌ ابن‌ُ اللّه‌ِ وَ قالَت‌ِ النَّصاري المَسِيح‌ُ ابن‌ُ اللّه‌ِ«3» و آيه وَ لا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انتَهُوا خَيراً لَکُم إِنَّمَا اللّه‌ُ إِله‌ٌ واحِدٌ«4» و آيات ديگر، ولي تسميه اهل کتاب بمشرکين در قرآن ظاهر نيست، بنا بر اينکه آيه بقره در بيان تحريم ازدواج مشرکات غير اهل کتاب است و آيه مائده حلّيت زنان محصنه اهل کتاب را ذکر ميکند بشرايط مذکوره.
1- سوره ممتحنه آيه 10
2- سوره ممتحنه آيه 10
3- سوره توبه آيه 30
4- سوره نساء آيه 169
جلد 2 - صفحه 438
و ثانيا بر فرض که مشرکات شامل اهل کتاب هم بشود لفظ نکاح در آيه بقره ظهور بدوام دارد و در آيه مائده لفظ نکاح نيست و مجرد حلّيت ذکر شده و در مقام بيان حلّيت هم نيست که اطلاق داشته باشد بلکه في الجمله اثبات حلّيت ميکند و قدر متيقن آن عقد انقطاعي است مخصوصا بقرينه إِذا آتَيتُمُوهُن‌َّ أُجُورَهُن‌َّ که باجر و مزد تعبير نموده و اگر گفتيم آيه بقره مطلق است و انقطاع را هم شامل ميشود آيه مائده مقيد آن اطلاق خواهد شد و امّا راجع بقسمت دوم آيه که تحريم ازدواج زن مسلمان بمرد مشرک باشد آيه مائده هم دلالتي بر خلاف آن ندارد.
و امّا آيه ممتحنه قسمت اول آن کمال صراحت دارد بر اينکه زن مؤمنه را بمرد کافر نميتوان داد و زنان کفار اگر مسلمان شدند نبايد بطرف شوهران کافرشان برگردند و اينکه قسمت با آيه بقره کمال موافقت دارد و با آيه مائده نيز منافاتي ندارد.
و امّا جمله وَ لا تُمسِکُوا بِعِصَم‌ِ الکَوافِرِ ممکن است نهي از بقاء بر ازدواج سابق زنان کافره اعم از مشرکه يا کتابيه باشد چنانچه از تفسير قمي ره از حضرت باقر عليه السّلام در ذيل اينکه آيه روايت شده «
من کانت عنده امرأة کافرة يعني علي غير ملة الاسلام فليعرض عليها الاسلام فان قبلت فهي امرأته و الّا فهي بريئة منه فنهي اللّه ان يمسک بعصمتها
» و بنا بر اينکه ظهوري در منع ازدواج ابتدايي کتابيه ندارد.
و بالجمله آنچه مستفاد از مجموع آيات ميشود اينست که زن مؤمنه را نميتوان بمرد کافر تزويج نمود خواه مشرک باشد يا اهل کتاب، و همچنين زن کافره بعقد دائم نميتواند مسلمان تزويج کند چه مشرکه باشد و چه کتابيه، و زن مشرکه را بعقد انقطاعي هم نميتوان گرفت ولي تنها زن کتابيه را مرد مسلمان
جلد 2 - صفحه 439
بعقد انقطاعي ميتواند بگيرد. و راجع بملک يمين کافر نميتواند مالک عبد مسلم يا امه مسلمة باشد «لان الاسلام يعلو و لا يعلي عليه» و وظيفه مسلمين است که از آنها بگيرند ولي مرد مسلمان ميتواند مالک عبد کافر و يا امة کافرة باشد و تصرف در ملک يمين ضرري ندارد و آيات شريفه متعرض اينکه جهت نيست زيرا صدق نکاح از آن منصرف است.
حَتّي يُؤمِن‌َّ بنکاح در نياوريد زنان مشرکه را تا وقتي که ايمان بياورند که پس از ايمان تزويج آنها جايز است اگر چه در زمان شرک زوجه مشرک بوده باشد، همين که ايمان آورد آن تزويج منقطع ميشود و احتياج به طلاق هم ندارد «بنص آيه شريفه ممتحنه که قبلا ذکر شد.
وَ لَأَمَةٌ مُؤمِنَةٌ خَيرٌ مِن مُشرِکَةٍ وَ لَو أَعجَبَتکُم امة کنيز را گويند و مراد از کنيز مؤمنه زني است که قبل از اسلام آوردن عنوان کنيزي داشته باشد و يا پدر و مادرش هر دو رق‌ّ بوده‌اند تا بتوان او را استرقاق نمود و گرنه هر گاه يکي از پدر و مادرش آزاد باشند او نيز تابع اشرف ابوين و آزاد خواهد بود.
و اينکه جمله بمفهوم موافق دلالت دارد بر اينکه حرة مؤمنه بطريق اولي بهتر از مشرکه است اگر چه مشرکه آزاد و ثروتمند و صاحب جمال و حسب و نسب باشد و مفاد جمله وَ لَو أَعجَبَتکُم همين است يعني اگر چه حسن ظاهري و ساير خصوصيات دنيوي آن زن مشرکه در نظر شما نيکو جلوه کند و شما را بشگفت آورد ولي شرک که اعظم خبائث باطني است و روح او را پليد نموده، اينکه جلوات و محسنات ظاهري را ناچيز و بي ارزش نموده است و مثل اينان مانند عذره است که در ظرف بلورين بگذارند و اطراف آن گل بچينند و نزد کسي بياورند آيا اينکه تجملات ظاهري پليدي آن را برطرف ميکند، ولي مثل امه مؤمنة مثل گوهري است که در کنار جاده افتاده باشد و بخاک و غبار آلوده شده باشد شخص گوهر شناس آن را برداشته و در صندوق جواهرات ضبط ميکند.
جلد 2 - صفحه 440
وَ لا تُنکِحُوا المُشرِکِين‌َ حَتّي يُؤمِنُوا وَ لَعَبدٌ مُؤمِن‌ٌ خَيرٌ مِن مُشرِک‌ٍ وَ لَو أَعجَبَکُم کانّه خطاب بزنان مؤمنه است که ازدواج با يک بنده و برده مؤمن بهتر است از اينکه با مرد مشرک همسر گرديد اگر چه آن مرد مشرک صاحب ثروت و جمال و اسم و عنوان باشد و اينکه امتيازات ظاهري او شما را بشگفت آورد و در نظر شما جلوه کند، سپس حکمت اينکه حکم را بيان ميفرمايد به اينکه أُولئِک‌َ يَدعُون‌َ إِلَي النّارِ زيرا مشرکين و مشرکات طرف خود را بجانب آتش و عذاب الهي يعني شرک و بت پرستي که نتيجه آن عذاب دوزخ است دعوت ميکنند و پيداست که اگر اينکه دعوت را اجابت نموديد عذاب ابدي و هميشگي براي خود فراهم کرده‌ايد و اگر هم اجابت نکنيد بين شما نقار و کدورت برقرار شده و کانون خانواده که بايد کانون مهر و محبت باشد بدوزخ قهر و عداوت مبدل ميگردد و بالاخره چه بسا مستلزم معاصي ميشود که باعث عذاب و دخول در آتش خواهد بود.
وَ اللّه‌ُ يَدعُوا إِلَي الجَنَّةِ وَ المَغفِرَةِ بِإِذنِه‌ِ و خداوند به بهشت و آمرزش دعوت ميکند يعني ازدواج مؤمن با مؤمنه که خدا بآن دستور ميفرمايد در حقيقت دعوت ببهشت و مغفرت و رحمت اوست زيرا علاوه بر فضائل مثوباتي که بر چنين ازدواجي مترتب است و در اخبار مأثوره از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه طاهرين وارد شده مانند «
من تزوّج احرز نصف دينه
» و «
النکاح سنّتي و من رغب عن سنتي فليس مني
» و حديث «
تناکحوا تناسلوا تکثروا فاني اباهي بکم الامم يوم القيمة و لو بالسقط
» موجب اينکه ميشود که اولاد مؤمن نسلا بعد نسل براي شما پيدا شده و اسباب مغفرت و آمرزش شما ميگردند و بطور کلي اوامر و نواهي که از جانب حق تبارک و تعالي صادر ميشود عمل کردن بهر امري و ترک نمودن هر نهيي موجب دخول در بهشت و شمول رحمت و مغفرت اوست.
جلد 2 - صفحه 441
و ازدواج بر طبق موازين شرع و رعايت حقوق زناشويي يکي از مصاديق مهم‌ّ آنهاست.
وَ يُبَيِّن‌ُ آياتِه‌ِ لِلنّاس‌ِ لَعَلَّهُم يَتَذَکَّرُون‌َ و خداوند آيات خود را براي مردم بيان مينمايد، چه از احکام شرعيه و وظائف عمليّه و دستورات اخلاقيه و چه آيات آفاقيه و انفسيّه که موجب هدايت و ارشاد بندگان بطريق سعادت و راه نجات از مهالک دنيا و آخرت است، براي اينکه متذکر و مهتدي شوند و طاعت و معصيت را بشناسند و از معصيت دوري نموده و دنبال طاعت بروند.