اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ يَسئَلُونَک‌َ عَن‌ِ المَحِيض‌ِ قُل هُوَ أَذي‌ً فَاعتَزِلُوا النِّساءَ فِي المَحِيض‌ِ وَ لا تَقرَبُوهُن‌َّ حَتّي يَطهُرن‌َ فَإِذا تَطَهَّرن‌َ فَأتُوهُن‌َّ مِن حَيث‌ُ أَمَرَکُم‌ُ اللّه‌ُ إِن‌َّ اللّه‌َ يُحِب‌ُّ التَّوّابِين‌َ وَ يُحِب‌ُّ المُتَطَهِّرِين‌َ (222)
(از تو از حيض مي‌پرسند بگو آن حالت نفرت آور است پس از زنان در حالت حيض کناره‌گيري کنيد و با آنها نزديکي نکنيد تا پاک شوند، پس زماني که پاک شدند نزد آنها بيائيد چنانچه خدا شما را امر نموده است، محققا خدا توبه کنندگان و پاکيزگان را دوست دارد) وَ يَسئَلُونَک‌َ عَن‌ِ المَحِيض‌ِ محيض مصدر ميمي بمعني حيض و قاعدگي است و محيض اسم مکان بمعني محل حيض و اسم زمان بمعني ايّام حيض هم استعمال ميشود و محيض اول در آيه همان معني مصدري است و محيض دوم را ممکن است حمل بر معني مصدري يعني حالت حيض و يا حمل بر معني اسم زماني يعني ايام حيض نمود و سؤال از احکام حيض در شريعت مطهره بوده است نه از حقيقت حيض چنانچه در موارد مشابه آن تذکر داده شد.
و احکام حيض در شريعت اسلام بسيار است:
جلد 2 - صفحه 442
يکي آنکه حيض حدث اکبر و محتاج بغسل است و بنا بر مشهور و تحقيق براي نماز و نحو آن وضوء هم لازم دارد و ديگر سقوط نماز در حال حيض و حرمت آن است و همچنين است روزه لکن روزه را بايد بعد از ماه رمضان قضا کند ولي نماز قضاء ندارد.
و اما اموري که بر حايض حرام است:
1- خواندن سور عزائم يعني سوره‌هايي که داراي سجده واجب است که عبارت از سوره حم سجده و الم سجده و النجم و علق باشد و قرائت ساير سور قرآن تا هفت آيه کراهتي ندارد ولي زيادتر از آن کراهت دارد و تا هفتاد آيه کراهت آن شديد است.
2- مس‌ّ کتابت قرآن و اسامي مقدسه الهيه و اسماء انبياء و ائمه هدي و صديقه طاهره و ملائکه بنا بر احوط، 3- دخول در مسجد الحرام و مسجد نبي و مکث در ساير مساجد و حرمهاي ائمه هدي (ع) و گذاردن چيزي در آنها.
4- جماع در حال حيض بلکه بنا بر مشهور کفاره هم دارد و کفاره آن در ثلث اول يک دينار و در ثلث دوم نصف دينار و در ثلث آخر ربع دينار است.
و مدّت حيض بنا بر مذهب شيعه اقل‌ّ آن سه روز و اکثر آن ده روز است و صفات آن حرقت و رنگ قرمز نزديک بسياهي و خروج از رحم است بحرقت و اقسام حيض مبتدئه و ذات العادة وقتيه يا عدديّه يا وقتيه عدديّه يا ناسية الوقت و العدد و مضطربة و مسترابة است.
و علامات حيض و تميز آن از خون بکارت و استحاضه و ساير احکام و متفرعات آن در کتب فقهيه مشروحا بيان شده و در اينجا مقصود تذکر و اشاره بآنها بود.
جلد 2 - صفحه 443
قُل هُوَ أَذي‌ً اذي عبارت از چيزي است که موجب تنفر طبع و کراهت آن يا مذموم نزد عقل باشد از اينجهت شامل اهانت و تحقير و افتراء و نسبتهاي ناروا و نحو اينها ميشود، و نسبت اذي با ضرر عموم من وجه است بسا اموري که موجب تنفر و کراهت است و اطلاق ضرر بر آنها نميشود مانند نسبتهاي ناروايي که مشرکين يا يهود و نصاري بخدا ميدادند که از آنها باذيت تعبير شده ولي تعبير بضرر غلط است بلکه ميتوان گفت مطلق نافرماني خدا اهانت بمقام مولويت اوست و داخل در مفهوم اذي است.
و بسا اموري که اطلاق ضرر بر آنها ميشود ولي مکروه طبع نيست مانند بسياري از مشتهيات نفساني که شامل معصيت خداست از قبيل قمار و شرب و اشتغال بملاهي و نحو اينها.
و بعضي از امور اطلاق ضرر و اذي هر دو بر آنها صادق است مانند آزار نمودن بمؤمنين و نحو آن.
و حيض چون موجب تنفر طباع است و حتي خود حائض از آن نفرت و کراهت دارد کلمه اذي بر آن اطلاق شده با اينکه ضرري ندارد بلکه داراي فوائد و ثمرات بسيار است مانند تغذيه ولد و تبديل بلبن و دفع بسياري از امراض و از اينجهت زني که حائض نشود داراي عيب و نقص بزرگي است.
فَاعتَزِلُوا النِّساءَ فِي المَحِيض‌ِ اعتزال بمعني کناره‌گيري و دوري است و محيض چنانچه گذشت محتمل است بمعني اسم زمان باشد يعني در ايّام حيض از زنان کناره‌گيري کنيد، و در روش مردان نسبت بزنان در ايّام حيض سه نظر است:
1- روش يهود که بطور کلي از زنها در ايام حيض کناره گيري نموده و حتي از خوردن و آشاميدن با آنها و دست زدن ببدن آنها و حجره آنها اجتناب ميکنند
جلد 2 - صفحه 444
2- روش نصاري است که از آنها هيچ کناره‌گيري نميکنند و بين ايام حيض و غير آن هيچ تفاوتي نميگذارند.
3- روش اسلام است که حدّ وسط بين اينکه دو روش است که تنها از جماع با زنان در ايام حيض منع نموده ولي معاشرت و خوردن و آشاميدن با آنها و حتي ساير تمتعات را تجويز نموده است، زيرا تنها جماع در ايام حيض است که مورث بعض مفاسد و مضارّ و فساد نطفه ميگردد و در غير اينجهت حيض با ساير احداث مانند بول و غايت و جنابت و استحاضه و نحو اينها فرقي ندارد، بنا بر اينکه مراد از اعتزال در آيه شريفه کناره‌گيري از جماع است و چون دأب قرآن اينست که در اينگونه موارد تصريح بمجامعت نميکند بلکه از آن بکنايات تعبير مينمايد چنانچه در آيه شريفه فَلَمّا تَغَشّاها حَمَلَت حَملًا خَفِيفاً«1» از آن بتغشي تعبير نموده و در آيه شريفه مِن قَبل‌ِ أَن تَمَسُّوهُن‌َّ«2» و در آيه شريفه أَو لامَستُم‌ُ النِّساءَ«3» بمس‌ّ و لمس تعبير فرموده است و در حدّ حرمت بين مسلمين خلاف است و قدر مسلم حرمت وطي در قبل است و بعضي و طي در دبر را نيز حرام دانسته ولي ساير معاشرات و تمتعات مانعي ندارد جز اينکه استمتاع از رکبه تا سره مکروه است و سؤر حائض نيز کراهت دارد.
وَ لا تَقرَبُوهُن‌َّ حَتّي يَطهُرن‌َ يعني و لا تجامعوهن، جمله فاعتزلوا النساء في المحيض بر وجوب کناره گيري از جماع در ايام حيض دلالت داشت و ذکر جمله و لا تقربوهن براي بيان غايت حرمت جماع است که بکلمه حَتّي يَطهُرن‌َ آن را تعيين ميفرمايد، يعني اينکه کناره گيري و خودداري از مجامعت بايد ادامه داشته باشد تا وقتي که از حيض پاک شوند و چنانچه مستفاد از قرائت سياهي است
1- سوره اعراف آيه 189
2- سوره بقره آيه 238
3- سوره نساء آيه 49 و مائده آيه 9
جلد 2 - صفحه 445
که تخفيف يطهرن باشد و مطابق اخبار شيعه و فتاوي علماء همان طهر و پاک شدن از حيض شرط جواز وطي و غايت حرمت است و غسل شرط نيست، ولي مقتضاي بعض اخبار و بعض فتاوي وجوب تطهير فرج است و بعضي قائل بکراهت جماع قبل از غسل يا قبل از تطهير فرج شده‌اند.
فَإِذا تَطَهَّرن‌َ فَأتُوهُن‌َّ مِن حَيث‌ُ أَمَرَکُم‌ُ اللّه‌ُ تطهر از باب تفعل است يعني هنگامي که تطهير حاصل شود که عبارت از غسل يا تطهير فرج است که رافع کراهت يا حرمت است بنا بر اختلافي که گذشت و کلمه «فاتوهن» کنايه از جماع است که بعد از تطهير جايز است و امر امر اباهي است چون عقيب حظر و حرمت است نه امر وجوبي و جمله مِن حَيث‌ُ أَمَرَکُم‌ُ اللّه‌ُ يعني امر بتجنب و حرمت قرب که از جمله فاعتزلوا النساء و جمله و لا تقربوهن معلوم ميگردد يعني امر بتجنب بود و بعد از تطهر، حکم بترخيص آمد، و ابتداء ترخيص بعد از تطهّر است.
إِن‌َّ اللّه‌َ يُحِب‌ُّ التَّوّابِين‌َ وَ يُحِب‌ُّ المُتَطَهِّرِين‌َ چنانچه تذکر داده شد اطلاق حب‌ّ و بغض و امثال اينها بر خداوند از باب عنايت و مجاز است نه حقيقت زيرا خداوند محل حوادث و عوارض نيست يعني خداوند معامله محب‌ّ با حبيب خود مينمايد و احسان و تفضل و رحمت و مغفرت خود را شامل حال او ميکند، و نيز چنانچه گذشت تواب هم صفت باري واقع ميشود مانند إِنَّه‌ُ هُوَ التَّوّاب‌ُ الرَّحِيم‌ُ«1» يعني خداوند بسيار قبول توبه ميکند، و هم صفت بنده واقع ميشود بمعني بسيار توبه کننده يعني هميشه حالت توبه و پشيماني دارد از کوتاهي در عبادات يا ارتکاب معصيت نه اينکه کثرت معصيت و کثرت توبه مراد باشد اگر چه لفظ تواب بر چنين کسي نيز صادق است که عقب هر معصيتي توبه و پشيماني داشته باشد
1- سوره بقره آيه 35
جلد 2 - صفحه 446
و متطهرين مطلق است و شامل تطهير از حدث و تطهير از خبث، بلکه تطهير از خباثات باطني از کفر و شرک و اخلاق رذيله و همچنين اعمال زشت ميگردد و شايد علت ذکر آن بعد از توابين همين جهت باشد که توبه خود نوعي از تطهير است و از اينکه جمله استحباب ذاتي تطهير نيز استفاده ميشود.