تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِلاَّ ما شاءَ اللَّهُ إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ وَ ما يَخْفى «7»
إِلَّا ما شاءَ اللَّهُ: مگر آنچه خواهد خدا که آن را فراموش کنى، و آن وقتى باشد که تلاوت آن منسوخ گردد و حق سبحانه از صفحه خاطر تو آن را محو فرمايد. بنابراين انساء نوعى از نسخ باشد.
بيان- مراد از اين کلمه استثنا نيست. بلکه [مراد] از استعمال قلّت است در معنى نفى. بنابراين مراد نفى نسيان است بالکليه. نه آنکه حق سبحانه نسيان آن حضرت را اراده فرموده باشد در چيزى از قرآن، بلکه اين مثل کريمه «خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّکَ»* «1» که مراد عدم مشيّت است.
يعنى ذات سبحانى نخواسته و اراده نفرموده است نسيان را نسبت به آن وجود مقدّس بلکه به برهان ثابت شده عصمت تمام انبياء. بنابراين مقام شامخ حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم متعالى است از خطا و سهو و نسيان. بنابراين منقولات بعض افراد از درجه اعتبار ساقط است، بلکه آيه «سَنُقْرِئُکَ فَلا تَنْسى» دلالت دارد بر آنکه فراموشى نخواهد بود براى آن حضرت به جهت اعطاء قوه حفظى که نسيان در او نيست.
تتمّه- در خبر است که چون قرآن تماما بر آن حضرت نازل گشت، جبرئيل به امر خداوند جليل هر سالى يک بار قرآن را به تمامه خواندى براى تذکره او و رفع مظنّه نسيان و در سال آخر دو بار قرآن را بر آن حضرت خواند. از جبرئيل پرسيد: چون است که امسال دو بار آمدى و دو نوبت تلاوت نمودى. گفت: يا
«1» سوره هود آيه 108 و 107.
جلد 14 - صفحه 159
سيد المرسلين عهد به آخر رسيد و اين نوبت باز پسين است. حضرت آگاه شد که عمرش به آخر رسيده و حضرت فاطمه عليها السّلام را گفت: يا سيدة النساء عمر پدرت به آخر رسيده گفت: از کجا گوئى. قضيه را به او گفت. حضرت فاطمه عليها السّلام را دل‌تنگ شد، گريست. سيّد عالم او را نزد خود طلبيد و بوسيد.
آهسته به او گفت: دل خوش دار، اوّل کسى که از اهل بيت به من رسد، تو باشى. خرسند شد. عايشه گفت: يا فاطمه هرگز نديدم از کسى که غم و شادى او چنين به هم نزديک باشد، سبب آن به من بگو. فرمود: گريستن من به جهت آن بود که پدرم خبر وفات خود را داد و فرح من از آن بود که فرمود: پيش از جميع اهل بيت تو به من ملحق شوى «1». اين بود به مدّت کمى فاصله از وفات پيغمبر، حضرت فاطمه عليها السّلام از دنيا رفت.
إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ: به درستى که خدا است که مى‌داند آشکارا را از اقوال و افعال شما، وَ ما يَخْفى: و آنچه پنهان است در نفس تو از آنچه داعى تو باشد بر جهر. يا مى‌داند آنچه مصلحت دين و دنياى شما در آن است.