سوره اعلی(الأعلى)، آیه ۷ · جزء ۳۰ · صفحه ۵۹۱
إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ وَمَا يَخْفَىٰ
مگر آنچه را خدا بخواهد، که او آشکار و نهان را میداند!
معنی کلمات و عبارات
«إِلاّ مَا شَآءَ اللهُ»: این استثناء بدان خاطر است که مردمان بدانند حاکمیّت اراده و گستره قدرت خدا نامحدود است و هر کاری را که بخواهد میتواند بکند، نه این که چیزی از قرآن از دل پاک پیغمبر فراموش گردد و زدوده شود (نگا: اسراء / ، هود / .
نزول
سال ۲ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
نکات آیه
۱ - عارض شدن فراموشى آیات قرآن بر پیامبر(ص)، تنها در صورتى امکان پذیر است که خداوند بخواهد. «فلاتنسى . إلاّ ما شاء اللّه»
۲ - حاکمیت مشیت خداوند، بر توانمندى هاى همه انسان ها حتى پیامبر(ص) «فلاتنسى . إلاّ ما شاء اللّه»
مفاد استثنا در «إلاّ ماشاء اللّه» الزاماً این نیست که خداوند براى پیامبر(ص) فراموشى آیات را اراده خواهد کرد; بلکه مى توان گفت: این استثنا را فرموده است تا این نکته را بفهماند که مصونیت پیامبر(ص) از فراموشى; همواره معلّق بر خواست خداوند است و آن حضرت از خود استقلالى ندارد.
۳ - اراده و مشیّت الهى، نافذ و تخلف ناپذیر است. «إلاّ ما شاء اللّه»
۴ - هیچ یک از وعده هاى خداوند، او را بر کارى مجبور نساخته و مشیت او را مقهور خود نمى سازد. «فلاتنسى . إلاّ ما شاء اللّه»
جمله «فلاتنسى» وعده خداوند به پیامبر(ص) است که قرآن از خاطر او محو نخواهد شد و استثناى «إلاّ ما شاء اللّه» - در صورتى که مراد استثناى حقیقى نباشد - بیانگر این نکته است که حتى پس از این وعده نیز اختیار، از خداوند سلب نمى شود و مشیت او هم چنان حاکم است.
۵ - امکان تعلّق مشیت الهى بر آگاه نساختن پیامبر(ص)، از برخى معارف و یا محو آن از حافظه آن حضرت(ص) «سنقرئک فلاتنسى . إلاّ ما شاء اللّه»
استثنا، ممکن است به «سنقرئک» نیز مربوط باشد و مى تواند تنها به «فلاتنسى» ارتباط داشته باشد. برداشت یاد شده ناظر به احتمال نخست است.
۶ - بقا و زوال علوم اعطایى خداوند به بشر، حتى دریافت وحى به وسیله پیامبر(ص)، منوط به مشیت خدا است. «سنقرئک فلاتنسى . إلاّ ما شاء اللّه»
۷ - خداوند، به تمام آنچه آشکار است و یا همواره مستور مى ماند، آگاه است. «إنّه یعلم الجهر و ما یخفى»
فعل مضارع در «مایخفى» - به قرینه آن با کلمه «الجهر» - دلالت بر تجدد و استمرار خفا دارد و مى رساند که مراد از «مایخفى»، چیزهایى است که مخفى شدن اقتضاى طبیعت آن باشد.
۸ - قرائت کامل قرآن بر پیامبر(ص) و بقاى آن در حافظه آن حضرت، نویدى متکى بر علم خداوند «سنقرئک فلاتنسى ... إنّه یعلم الجهر و ما یخفى»
۹ - آگاهى خداوند از آشکار و نهان، پشتوانه نفوذ مشیت خداوند در پیدایش و زوال آموخته هاى انسان «سنقرئک فلاتنسى . إلاّ ما شاء اللّه إنّه یعلم الجهر و ما یخفى»
۱۰ - مشیت هاى خداوند، گزاف و ناپسند نبوده و متکى به علم همه جانبه او است. «إلاّ ما شاء اللّه إنّه یعلم الجهر و ما یخفى»
۱۱ - علم خداوند به آشکار و نهان، توجیه کننده مشیت او درباره محو یا ابقاى معارف در ذهن پیامبر(ص) «فلاتنسى . إلاّ ما شاء اللّه إنّه یعلم الجهر و ما یخفى»
جمله «إنّه یعلم...»، تعلیل براى «شاء اللّه» و بیانگر این است که اگر خداوند براى پیامبر(ص)، نسیان آیه اى را بخواهد و آن را از صفحه خاطر آن حضرت محو سازد; دلیلى عالمانه داشته و بر پایه علم مطلق خود به هر نهان و آشکار، چنین اراده اى کرده است.
تفسیر (۹)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱–۱۹ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱–۱۹ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۷ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیات ۶–۷ - نکتههای تفسیر نور
آیات ۶–۷ - پیامهای تفسیر نور
آیات ۶–۷ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۷ - تفسیر روان جاوید
آیات ۱–۱۹ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۷
روایات و احادیث
موضوعات
دستهبندی موضوعی
حقانیت مشیت خدامشیت خدا به محمدمنشأ بقای علوممنشأ زوال علم انسانمنشأ زوال علوممحمد و فراموشیمنشأ مشیت خداحاکم انسان هامنشأ علم انساناهمیت مشیت خداتلاوت قرآن بر محمدنقش مشیت خدامنشأ علم محمدمحدوده علم محمدحتمیت اراده خداحاکمیت مشیت خداحتمیت مشیت خدااختیارات خداآثار علم خداوسعت علم خداآثار مشیت خداوعده های خدامشیت خداعلم غیب خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۱۰)
- علم گسترده الهی، تضمین کننده تحقّق اراده و مشیّت او+۳ آیه
- اگاهی خداوند، به امور نفسانی و اسرار نهان انسانها+۶ آیه
- علم خداوند به اسرار و رازهای نهفته در درون و اندیشه های قلبی انسانها+۶ آیه
- فراموشی بعضی از قران از سوی پیامبر(صلی الله علیه واله)در صورت تعلّق مشیّت خداوند+۱ آیه
- اگاهی و علم خداوند به اشکار و نهان، توجیه کننده مشیّت او درباره فراموشی قران با حفظ ان در ذهن پیامبر(صلی الله علیه واله)+۱ آیه
- امکان تعلّق مشیّت الهی بر اگاه نساختن پیامبراکرم صلی الله علیه و اله از برخی معارف و یا محو ان از حافظه ایشان+۱ آیه
- فراموشی بعضی از انچه قرایت شده بر محمّد صلی الله علیه و اله، منوط به مشیت الهی+۱ آیه
- امتنان الهی بر پیامبر صلی الله علیه و اله، به سبب مصونیّت از فراموشی قران+۱ آیه
- بقا و زوال وحی در وجود پیامبر صلی الله علیه و اله منوط به مشیّت خداوند+۳ آیه
- تعلّق مشیّت الهی به فراموش نکردن وحی از سوی پیامبر صلی الله علیه و اله برخاسته از علم خداوند به نهان و اشکار+۱ آیه