اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لا تَجعَلُوا اللّه‌َ عُرضَةً لِأَيمانِکُم أَن تَبَرُّوا وَ تَتَّقُوا وَ تُصلِحُوا بَين‌َ النّاس‌ِ وَ اللّه‌ُ سَمِيع‌ٌ عَلِيم‌ٌ (224)
(خدا را در معرض سوگندهاي خود قرار ندهيد که نيکي کنيد يا پرهيزکاري نمائيد يا بين مردم اصلاح نمائيد و خدا شنوا و داناست) اختلافي است بين مفسرين در آيه، هم از جهت محل ان تبرّوا که آيا نصب است يا جرّ، و هم از جهت اينکه لاء نافيه قبل از آن مقدر است يا نه، و هم از جهت معني، و ما صرف نظر از اينکه اختلافات نموده و قبل از شروع در تفسير آيه اخباري که از معصومين (ع) رسيده متذکر ميشويم:
از تفسير عياشي از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده در تفسير آيه که فرمود «
هو قول الرجل لا و اللّه و بلي و اللّه
» و نيز از حضرت باقر و صادق (ع) روايت کرده که فرمود «
الرجل يحلف ان لا تکلم اخاه و ما اشبه ذلک و ان لا تکلّم امّه».
و از کافي از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده که فرمود «
اذا دعيت لتصلح بين اثنين فلا تقل علي يمين ان لا افعل
» اينک مي‌گوئيم از جمله وَ لا تَجعَلُوا اللّه‌َ عُرضَةً لِأَيمانِکُم أَن تَبَرُّوا الاية و اخبار مذکوره چند مطلب استفاده ميشود.
1- سوگند ياد نمودن اصلا مذموم است بخصوص قسم بخدا چنانچه از حديث اول استفاده ميشود حتي در مقام مرافعه اگر مدعي بينه اقامه نکرد و قسم متوجه منکر شد و حاکم حکم قسم داد اگر منکر از حق خود صرفنظر نموده و براي احترام قسم، قسم نخورد بسيار ممدوح است و اگر ارجاع قسم بمدعي نمود و مدعي براي احترام قسم از ادعاي خود صرف نظر نمود
جلد 2 - صفحه 449
نيز بسيار ممدوح تا چه رسد به اينکه شخص براي هر مطلب ناچيزي قسم ياد کند. 2- در مورد قسم بايد متعلق آن مرجوح نباشد بلکه يا واجب يا مستحب‌ّ و يا مباح باشد، پس اگر بر ترک واجب يا ترک مستحبي يا فعل حرامي قسم ياد کند، منعقد نميشود چنانچه مورد آيه همين است که اگر قسم ياد کند بر ترک اصلاح بين مسلمانان يا ترک احسان بوالدين يا زوجه يا غير اينها و يا بر ترک تقوي يعني فعل حرام، منعقد نمي‌گردد و مفاد دو حديث اخير نيز همين است و بنا بر اينکه معني احتياج بتقدير لاء نافيه نيست زيرا معني اينست که خدا را در معرض قسم قرار ندهيد تا احسان کنيد يعني قسم بخدا را مانع احسان و اصلاح بين مردم و تقوي قرار ندهيد که مثلا بگوئيد قسم خورده‌ام که بپدر و مادرم و يا برادر دينيم احسان نکنم يا قسم ياد کرده‌ام که ميانجيگري نکنم و نحو اينها و اگر قسم ياد نکرده بودم احسان ميکردم و بين مردم را اصلاح مينمودم و متقي مي‌شدم.
3- برّ و تقوي و اصلاح بين مردم سه عبادت بسيار بزرگ و ارزنده است که در آيات و اخبار بسيار تأکيد شده و در اينکه آيه نهي فرموده که قسم بر ترک آنها ياد نکنيد و خود را از فيوضات آنها محروم ننمائيد.
امّا برّ اگر مراد مطلق برّ باشد چنانچه مقتضي اطلاق است شامل همه نيکيها و خوبيها از واجبات و مستحبات ميشود و هر يک داراي مثوبت خاصي است و اگر مراد برّ بغير باشد چنانچه منصرف اليه لفظ است و از حديث دوم نيز استفاده ميشود مانند برّ بوالدين و ارحام و برادران ديني آنهم از اعمال بزرگ و داراي مثوبات بسيار است و از صفات برجسته انبياء (ع) است چنانچه درباره يحيي (ع) و عيسي (ع) و غير اينها ذکر شده.
و امّا تقوي که عبارت از پارسايي و پرهيزکاري است افضل جميع عبادات
جلد 2 - صفحه 450
است چنانچه در آخر خطبه شعبانيه امير المؤمنين عليه السّلام از رسول خدا سؤال مينمايد که «
ما افضل الاعمال في هذا الشهر
» رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ميفرمايد:
1» افضل الاعمال في هذا الشهر الورع عن محارم اللّه»«
«
و امّا اصلاح بين مردم آن نيز از عبادات بسيار بزرگ است چنانچه از وصاياي امير المؤمنين عليه السّلام است که ميفرمايد «
2» و صلاح ذات بينکم فانّي سمعت جدّکما صلّي اللّه عليه و آله و سلّم يقول صلاح ذات البين افضل من عامّة الصلاة و الصيام«
و از رسول خدا صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود «
3» افضل الصدقة اصلاح ذات البين»«
و غير اينها از اخبار ديگر.
4- قسم بخدا که عبارت از تلفظ به «و اللّه، باللّه، تاللّه» ميباشد در هر مورد که منعقد گردد متعلق قسم واجب ميشود و بر حنث آن يعني مخالفت آن کفارة تعلق ميگيرد و کفاره آن چنانچه در قرآن ميفرمايد فَکَفّارَتُه‌ُ إِطعام‌ُ عَشَرَةِ مَساکِين‌َ مِن أَوسَطِ ما تُطعِمُون‌َ أَهلِيکُم أَو کِسوَتُهُم أَو تَحرِيرُ رَقَبَةٍ فَمَن لَم يَجِد فَصِيام‌ُ ثَلاثَةِ أَيّام‌ٍ ذلِک‌َ کَفّارَةُ أَيمانِکُم إِذا حَلَفتُم وَ احفَظُوا أَيمانَکُم«4» وَ اللّه‌ُ سَمِيع‌ٌ عَلِيم‌ٌ و خداوند بآنچه مي‌گوييد شنوا و بآنچه ميکنيد داناست