اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
لا يُؤاخِذُکُم‌ُ اللّه‌ُ بِاللَّغوِ فِي أَيمانِکُم وَ لکِن يُؤاخِذُکُم بِما کَسَبَت قُلُوبُکُم وَ اللّه‌ُ غَفُورٌ حَلِيم‌ٌ (225)
(خداوند شما را بواسطه سوگندهاي لغو و بدون قصد مؤاخذه نميکند ولي به قسمهايي که از روي قصد و توجه قلب ياد ميکنيد مؤاخذه مينمايد و خداوند آمرزنده و بردبار است).
1- صدوق از حضرت رضا (ع)
[.....]
2- نهج البلاغه جلد سوم خطبه 47
3- جامع السعادات ص 343
4- سوره مائده آيه 91
جلد 2 - صفحه 451
لا يُؤاخِذُکُم‌ُ اللّه‌ُ بِاللَّغوِ فِي أَيمانِکُم قسم يا در مقام اخبار است باين معني که از امري خبر ميدهد و اينکه خبر را بواسطه قسم مؤکد مينمايد مانند:
فَوَ رَب‌ِّ السَّماءِ وَ الأَرض‌ِ إِنَّه‌ُ لَحَق‌ٌّ«1» و چنين قسمي اگر مطابق با واقع باشد آن را صادق و راست نامند، و اگر بر خلاف واقع باشد آن را غموس و قسم دروغ گويند و قسم دروغ يکي از گناهان کبيره است و آن را غموس گفتند براي اينکه صاحب آن در معصيت و پس از آن در آتش دوزخ فرو ميرود زيرا غمس بمعني فرو رفتن است و يا در مقام انشأ است باين معني که امري را بواسطه قسم بر خود واجب ميکند مثل اينکه بگويد و اللّه فردا را روزه ميگيرم و اينکه نوع از قسم است که متعلقش واجب ميشود و بر خلف آن کفارة تعلق ميگيرد.
و قسم گاهي از روي قصد و اراده و اختيار و توجه بآنست و گاهي از روي عدم قصد و بي توجهي بآن يا از روي اکراه يا بواسطه هيجان غضب و نحو آن اينکه قسم اخير را لغو در ايمان گويند زيرا لغو بمعني کلامي است که داراي معني نباشد يا متکلم بقصد معني بآن تکلم نکند، و اينکه قسم از يمين مورد مؤاخذه نيست و خلف آن کفاره ندارد و آيه شريفه ناظر باين قسم است و اخبار نيز بر طبق اينکه معني وارد شده چنانچه از کافي از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده که فرمود «
اللغو قول الرجل لا و اللّه و بلي و اللّه و لا يعقد علي شيئي
» و در مجمع از حضرت باقر و حضرت صادق (ع) همين معني را نقل ميکند ولي در آخر آن «من غير عقد» ذکر شده.
وَ لکِن يُؤاخِذُکُم بِما کَسَبَت قُلُوبُکُم يعني خدا شما را بآنچه نفس شما کسب ميکند مؤاخذه مينمايد و به قسمهايي که از روي قصد و اراده ياد نمائيد عقوبت مينمايد و قسمي که مورد مؤاخذه و عقوبت است قسم دروغ و قسمي است که بر
1- سورة الذاريات آيه 23
جلد 2 - صفحه 452
ترک امر واجب و يا فعل حرام ياد کند و يا قسمي که در مقام انشاء باشد و متعلقش واجب شود و آن را ترک نمايد و مراد از قلب همان نفس انساني و روح ملکوتي است که در اوائل سوره در صفات منافقين بيان شد.
وَ اللّه‌ُ غَفُورٌ حَلِيم‌ٌ خداوند آمرزنده است و بر لغو از ايمان مؤاخذه نميکند و بردبار است و در عقوبت تعجيل نمي‌نمايد.