اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
لِلَّذِين‌َ يُؤلُون‌َ مِن نِسائِهِم تَرَبُّص‌ُ أَربَعَةِ أَشهُرٍ فَإِن فاؤُ فَإِن‌َّ اللّه‌َ غَفُورٌ رَحِيم‌ٌ (226)
(بر کساني که نسبت بزنان خود ايلاء ميکنند چهار ماه مهلت است پس اگر بازگشت و رجوع نمودند خداوند آمرزنده و بخشنده است.
ايلاء يکي از موضوعات فقهي است که فقهاء کتاب مستقلي درباره آن بنام کتاب ايلاء اختصاص داده و فروع بسياري بر آن مترتب نموده‌اند و بيان آن بنحو اختصار بطوري که از وضع تفسير خارج نشود اينست که ايلاء عبارت است از اينکه زوج از جهت ايذاء و اضرار بزوجه قسم ياد کند که با او هم بستر نشود (وطي نکند) يا مطلقا يا مدتي که زائد بر چهار ماه باشد مثلا شش ماه يا يک سال و نحو اينها و اگر کمتر از چهار ماه باشد حکم ايلاء ندارد و همچنين اگر غرض ديگري غير از ايذاء و اضرار باشد مثل اينکه خوف حمل داشته باشد و موجب هلاکت و تلف طفل رضيع شود و يا موجب هلاکت زوجه گردد و امثال اينها، حکم ايلاء ندارد.
و در ايلاء معتبر است که قسم باسامي مقدسه الهيه باشد پس قسم به پيغمبر يا امام و يا کعبة و امثال اينها اگر ياد کند منعقد نميگردد، و شرايطي از براي ايلاء و از براي مولي يعني زوج و براي مولي عليها يعني زوجه ميباشد که در فقه مذکور است.
جلد 2 - صفحه 453
و حکم ايلاء اينست که تا چهار ماه او را مهلت دهند، و اختلاف است که مبدء چهار ماه آيا از زمان وقوع ايلاء بايد باشد چنانچه مقتضاي ظاهر آيه است، يا از زمان ترافع نزد حاکم و حکم حاکم چنانچه مشهور بين علماء و مفاد اخبار کثيره معتبره صادره از ائمه عليهم السلام است که موجب صرف ظهور آيه است و پس از چهار ماه زوج را مخير ميکنند که يا رجوع کند بجماع و وطي در قبل زوجه، و يا او را طلاق دهد.
و اگر رجوع نمود اختلاف است که آيا کفاره خلف قسم بر او لازم ميشود چنانچه مشهور گفته‌اند و مفاد اخبار است يا کفاره ندارد چنانچه بعضي گفته‌اند بعد از تسلم بر اينکه در مخالفت اينکه قسم گناه نکرد است و اگر اختيار طلاق نمود بايد شرايط طلاق را رعايت کند مانند اينکه در طهر غير مواقعه و حضور عدلين باشد و اينکه طلاق مطابق مذهب شيعه رجعي و طلاق اول است و بعضي قائل شدند که طلاق بائن است و بعضي از عامه گفتند احتياج بطلاق ندارد و زوجه بائن ميشود، اينکه مختصري از احکام ايلاء بود و اينک به تفسير آيه مي‌پردازيم لِلَّذِين‌َ يُؤلُون‌َ مِن نِسائِهِم لام للذين بمعني علي است يعني بر کساني که زنهاي خود را ايلاء ميکنند، و آمدن لام بمعني علي در جايي که قرينه باشد مانعي ندارد مانند وَ لَهُم عَذاب‌ٌ أَلِيم‌ٌ«1» که ذکر عذاب در اينکه آيه قرينه است بر اينکه لام براي ضرر است چنان که علي در جايي که قرينه باشد بمعني لام ميآيد مانند أُولئِک‌َ عَلَيهِم صَلَوات‌ٌ مِن رَبِّهِم وَ رَحمَةٌ«2» و تخصيص لام براي نفع و علي براي ضرر در موردي است که کلمه تاب نفع و ضرر هر دو را داشته باشد مانند دعاء که بالام ذکر شود دعاء خير است و اگر با علي ذکر شود دعاء شرّ و نفرين است تَرَبُّص‌ُ أَربَعَةِ أَشهُرٍ تربّص بمعني انتظار و مهلت است يعني چهار ماه
1- سوره بقره آيه 9
2- سوره بقره آيه 152
جلد 2 - صفحه 454
او را مهلت دهند تا انديشه کند و رجوع يا طلاق را اختيار کند.
فَإِن فاؤُ اگر رجوع کنند و رجوع بجماع است در صورتي که معذور نباشد و اظهار عزم بر جماع است اگر عذر شرعي داشته باشد مانند حيض يا احرام و نحو اينها، و اينکه رجوع يکي از دو امري است که زوج در آن مخير است و شق‌ّ ديگر در آيه بعد متعرض شده است.
فَإِن‌َّ اللّه‌َ غَفُورٌ رَحِيم‌ٌ خداوند آمرزنده و داراي رحمت است و بر خلف قسم مؤاخذه نميکند براي اينکه بين زوجين ائتلاف حاصل شود.