اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ
وَيل‌ٌ لِلمُطَفِّفِين‌َ «1»
در حديث از حضرت صادق (ع) است فرمود:
(و اما الويل فبلغنا و اللّه أعلم أنه بئر في جهنم).
اقول: مکرر گفته‌ايم دو ويل داريم اسمي و وصفي اما اسمي چاه ويل است در قعر جهنم، و اما وصفي يعني بدا بحال آنها مثل طوبي اسمي شجره طوبي است در بهشت، وصفي خوشا بحال آنها. مطفف کم فروش است در باب معاملات خريد و فروش شرائط بسياري دارد شرائط متعاملين، شرائط عوضين، شرائط عقد و معامله، اما شرائط متعاملين بايد بالغ و رشيد باشند با غير بالغ و سفيه صحيح نيست مگر آنکه آنها را آلت
جلد 18 - صفحه 33
قرار دهند و معامله با فرستنده آنها باشد، بايد عاقل باشند با مجنون معامله صحيح نيست مختار باشند معامله جبري صحيح نيست، بايد مالک باشند يا وصي مالک يا وکيل مالک معامله فضولي محتاج باذن مالک است، بايد محجور نباشد کساني که ممنوع التصرف هستند از طرف شرع معامله آنها صحيح نيست.
و اما شرائط عوضين بايد از اعيان نجسه نباشد مثل سگ و خوک و ميته و خون و عذره بلي عبد کافر و لو نجس العين است مانعي ندارد، و امروز در ميان مسلمين تمام اينها را طرف معامله قرار ميدهند هم سگ ميفروشند هم خوک هم خون هم عذره هم ميته بايد ماليت داشته باشد اشيايي که ماليت ندارد معامله آن صحيح نيست مثل حشرات، و مباحات اصليه تا مادامي که حيازت نشده، بايد آلات لهو و لعب مثل آلات قمار و ساز و آواز و اشباه آنها نباشد، بايد مجسمه ذي روح نباشد و غير اينها از چيز- هايي که در شريعت مطهره حرام است. و از جمله شرائط بايد عوضين معلوم باشد بيع مجهول جايز نيست و باطل است مثلا چيزهايي که در اينکه جعبه يا در اينکه بسته است بفروشد، مقدار هم بايد معلوم باشد يا بکيل يا بوزن يا بعدد يا بزرع يا بمشاهده هر کدام بجاي خود، بايد تقلب در جنس هم نباشد که چيز ديگري را بجاي ديگري بفروشد يا خلط کند روغن نباتي بجاي حيواني بفروشد، چاي داخلي بجاي خارجي، گوشت ميش را بجاي نر بفروشد و هکذا.
و اما شرايط عقد و معامله چهار قسم معامله داريم نقد نسيه سلف کالي بکالي.
نقد آنکه ثمن و مثمن هر دو نقد باشد تحويل دهد و تحويل بگيرد، نسيه آنکه جنس نقد و ثمن مدت داشته باشد و بايد مدتش معلوم باشد مدت مجهول جايز نيست، سلف عکس نسيه ثمن نقد و جنس مدت معلوم داشته باشد، کالي بکالي اينکه هر دو مدت دارد و اينکه باطل است.
و معاملات هم دو قسم است يا صيغه‌اي عربي يا فارسي يا لغات ديگر، معاملاتي که بدون صيغه باشد فقط داد و ستد است و اينکه تا مادامي که تصرف نکرده حق رجوع دارد. و بالجمله باب معاملات احکام بسيار دارد و بالاخص باب خيارات خيار عيب
جلد 18 - صفحه 34
غبن شرط خيار تخلف و نحو اينها و امروز معاملات فاقد اينکه شروط هستند و احدي مراعات نميکند و باندازه‌اي مسائل معاملات متروک شده که حتي فقهاء مراجع تقليد مأيوس هستند از اينکه در رسائل خود درج کنند، و اينکه آيه شريفه:
وَيل‌ٌ لِلمُطَفِّفِين‌َ و لو در يک قسمت است لکن ويل شامل هر معامله که فاقد بعض اينکه شروط باشد و بر خلاف شرع باشد ميشود، سپس خداوند مطففين را معرفي ميفرمايد.