تفسیر روان جاوید

تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى) بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ‌ إِذَا السَّماءُ انْفَطَرَتْ «1» وَ إِذَا الْکَواکِبُ انْتَثَرَتْ «2» وَ إِذَا الْبِحارُ فُجِّرَتْ «3» وَ إِذَا الْقُبُورُ بُعْثِرَتْ «4» عَلِمَتْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ وَ أَخَّرَتْ «5» يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِيمِ «6» الَّذِي خَلَقَکَ فَسَوَّاکَ فَعَدَلَکَ «7» فِي أَيِّ صُورَةٍ ما شاءَ رَکَّبَکَ «8» کَلاَّ بَلْ تُکَذِّبُونَ بِالدِّينِ «9» وَ إِنَّ عَلَيْکُمْ لَحافِظِينَ «10» کِراماً کاتِبِينَ «11» يَعْلَمُونَ ما تَفْعَلُونَ «12» إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ «13» وَ إِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ «14» يَصْلَوْنَها يَوْمَ الدِّينِ «15» وَ ما هُمْ عَنْها بِغائِبِينَ «16» وَ ما أَدْراکَ ما يَوْمُ الدِّينِ «17» ثُمَّ ما أَدْراکَ ما يَوْمُ الدِّينِ «18» يَوْمَ لا تَمْلِکُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً وَ الْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ «19» ترجمه‌ هنگاميکه آسمان شکافته شود و هنگاميکه ستارگان فرو ريخته و پراکنده شوند و هنگاميکه درياها بهم راه يافته يکى گردد و هنگاميکه قبرها زير و زبر گردد خواهد دانست هر کس از اعمال خود و آثار آنها آنچه پيش فرستاده و آنچه مؤخر داشته است‌ اى انسان چه چيز فريب داد تو را بنا فرمانى پروردگار خود که داراى جود و بخشش است‌ آنکه آفريد تو را پس راست و درست نمود تو را پس معتدل و متناسب نمود تو را در هر صورتى که خواست ترکيب نمود تو را نبايد مغرور بکرم خدا شد بلکه تکذيب ميکنيد جزاء را و همانا بر شما نگهبانانى هستند بزرگواران نويسندگان‌ ميدانند آنچه را بجا ميآوريد همانا نيکوکاران در نعمتهاى بهشتند و همانا بدکاران در دوزخند وارد ميشوند در آن در روز جزا و نيستند آنها از آن دور شدگان‌ و چه ميدانى تو چيست روز جزا پس چه ميدانى تو چيست روز جزا روز که اختيار ندارد کسى براى کسى چيزى را و کارها در آن روز با خدا است. تفسير خداوند متعال در اين سوره شريفه هم متعرّض اوضاع قيامت شده ميفرمايد جلد 5 صفحه 355 وقتى که آسمان شکافته شود براى نزول ملائکه و ستارگان فرو ريخته و پراکنده شوند و درياها بيکديگر راه پيدا کرده و يکى گردند و قبرها زير و زبر شوند و مردگان از آنها بيرون آيند در چنين وقت که روز قيامت است هر کس هر عمل خير و شرّى که در زمان حيات بجا آورده و هر اثر خوب و بدى که از اعمال او بعد از مرگ باقى مانده ميداند و در نامه اعمال خود ميبيند چون هر کس سنّت خوبى از خود باقى گذارد هر کس بآن عمل نمايد ثوابش باو ميرسد و هر کس سنّت بدى بگذارد هر کس بآن عمل نمايد گناهش بعهده او است و از ثواب و گناه عمل کنندگان چيزى کم نميشود و پس از اين خداوند خطاب به بنى آدم فرموده که اى انسان چه چيز فريب داد تو را که مأمون شدى از عذاب الهى و معصيت نمودى خداوند بخشنده بدون غرض و عوض را و اختيار کريم از بين اوصاف الهى ظاهرا براى اشاره بعلّت قبح معصيت است که کفران نعمت خداوند منعم باشد و اشعار بآنکه شيطان فريب ميدهد آدمى را که خدا کريم است معصيت کن ميبخشد و نبايد باين مغرور شد و براى تعليم عذر خواهى از گناه و توبه است که بنده بگويد پروردگارا اينکه من مرتکب گناه شدم براى اهانت بامر تو نبود بلکه براى اميدوارى بکرم تو بود و در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که چون تلاوت نمود اين آيه را فرمود مغرور نمود او را جهلش و آن خداوند کريم آن چنان قادر حکيمى است که خلق فرمود تو را راست و درست داراى اعضاء سليم و آماده براى منافع مستقيم پس معتدل و متناسب فرمود اجزاء و اعضاء تو را با يکديگر براى حسن منظر و مزيد انتفاع و قيام باعتدال و عدّلک بتشديد نيز قرائت شده و برحسب معنى تفاوتى ندارد و بهر صورت و شکل و شمائلى که خواست و پسنديد و مصلحت ديد تو را ترکيب و خلق فرمود يعنى بهترين صورتها را براى تو اختيار نمود يا تو را بهر صورتى که خواست از صور آباء و امّهاتت در آورد چنانچه از حديثى که در مجمع از امام رضا عليه السّلام نقل نموده استفاده ميشود و در هر حال کلمه ما زائده است و در مجمع از امام صادق (ع) و قمّى ره نقل فرموده که اگر ميخواست ترکيب کرده بود تو را بر غير اين صورت و ظاهرا مراد آنست که اگر ميخواست ميتوانست‌ جلد 5 صفحه 356 تو را بصورت حيوان در آورد ولى باحسان خود تو را با حسن تقويم در آورد نبايد مغرور بکرم خدا شد و معصيت نمود بلى سبب اصلى معصيت شما آنست که منکر روز جزا يا دين اسلاميد و همانا بر شما نگهبانانى هستند که ضبط اعمال شما را مينمايند از جنس ملائکه که گرامى و مکرّمند نزد خدا و نويسندگانند اعمال بندگان را از خير و شرّ و فيض ره نقل فرموده که آنها دو ملکى هستند که موکّلند بر افراد انسان مبادرت مينمايند بنوشتن حسنات و تأنّى ميکنند در نوشتن سيّئات شايد گناهکاران توبه و استغفار نمايند و در کافى از امام کاظم عليه السّلام نقل نموده که چون بنده قصد کار خوب کند نفس او خوشبو بيرون آيد پس ملک موکّل دست راست بملک موکّل دست چپ ميگويد صبر کن اين بنده قصد کار خوب کرده و چون آن کار را بجا آورد زبان او قلم او و مرکّب او آب دهانش ميباشد پس مينويسد براى او و چون قصد کار بد نمايد نفس او بد بو بيرون آيد پس ملک موکّل دست چپ بملک موکّل دست راست ميگويد صبر کن اين قصد کار بد کرده و چون آن کار را بجا آورد زبان او قلم او است و مرکّبش آب دهنش پس مينويسد براى او حقير عرض ميکنم امر بصبر شايد براى ذهاب سيّئات بحسنات و حسنات بسيّئات باشد و گفته شده اينکه خداوند آنها را کرام خوانده براى آنست که کار خوب را نوشته و بالا ميبرند و بر خدا عرضه ميدارند ولى کار بد را عرضه نميدارند و ميگويند خدايا تو ستّار العيوبى و بندگانت را بآن امر فرمودى و علام الغيوبى حاجت باظهار ما ندارى و براى اين کرام الکاتبين خوانده شده‌اند و آنها ميدانند آنچه را بندگان بجا ميآورند و فراموش نميکنند و از روى دانش و علم ثبت مينمايند و در احتجاج از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که پرسيدند خداوند که خود عالم السّرّ و الخفيّات است چرا دو ملک را مأمور بنوشتن اعمال بندگان فرموده فرمود خداوند آنها را بعبادت خود وادار فرموده بارجاع اين امر و قرار داده گواهان بر اعمال بندگان تا مردم بيشتر مواظب بر طاعت و محترز از معصيت باشند براى آنکه ميدانند دو ملک ملازم آنانند و شهادت ميدهند نزد خدا بر نفع يا ضرر آنها و چه بسيار که اراده گناه ميکنند و چون بياد آن دو ميآيند ترک مينمايند و ميگويند خدا جلد 5 صفحه 357 ميبيند و ملائکه شهادت ميدهند اين خلاصه روايت بود که ذکر شد اينها همه براى آنست که روز قيامت تکليف نيکوکاران معلوم باشد که مستحق نعيم جاودانند و بايد ببهشت بروند و تکليف بدکاران هم معلوم باشد که مستحق عذابند و بايد بجهنّم بروند و در آن فرود آيند و بسوزند و چون روى سخن با کفّار مکه است که منکر معاد بودند ميفرمايد که هيچ وقت از جهنّم غائب نميشوند و بيرون نميآيند و بعضى گفته‌اند مراد آنست که قبل از ورود در جهنّم هم از آن غائب نيستند چون باد گرم آن در قبر هم بر آنها ميوزد و براى تشديد اهوال و تعظيم احوال و تکثير احمال و اثقال آن روز خداوند مکرّر فرموده چه ميدانى چه روزى است روز جزا و حقّا هم نميتوان حقيقت آن روز و کيفيّت اوضاع آنرا بدست آورد از قيامت خبرى ميشنوى دستى از دور بر آتش دارى هيچ کس در آن روز نميتواند براى کسى کارى انجام دهد و اختيار امرى را نمايد تمام اختيارات آن روز با خدا است ألان هم همين طور است نهايت آنکه بنظر ميآيد بعضى حاکمند و اختيار بعضى از امور را دارند آن روز اين هم نيست فقط شفاعت است آن هم بايد با اذن خدا باشد چنانچه از روايت مجمع از امام باقر عليه السّلام استفاده ميشود که زمام امور هميشه بدست خدا بوده و هست و خواهد بود ولى آن روز حکّام ظاهرى هم از بين ميروند و باقى نميماند حاکمى جز خدا در ثواب الاعمال و مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که کسيکه سوره اذا السّماء انفطرت و اذا السّماء انشقّت را بخواند و در نماز واجب و مستحبّ نصب العين خود قرار دهد خداوند تمام حوائج او را بر آورد و حاجزى بين او و خدا باقى نماند و هميشه او ناظر بخدا و خدا ناظر باو باشد تا از حساب فارغ شود و الحمد للّه رب العالمين و صلّى اللّه على محمّد و آله الطّاهرين. جلد 5 صفحه 358