تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ «15» الْجَوارِ الْکُنَّسِ «16» وَ اللَّيْلِ إِذا عَسْعَسَ «17» وَ الصُّبْحِ إِذا تَنَفَّسَ «18» إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِيمٍ «19»
ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَکِينٍ «20» مُطاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ «21» وَ ما صاحِبُکُمْ بِمَجْنُونٍ «22» وَ لَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ «23» وَ ما هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ «24»
وَ ما هُوَ بِقَوْلِ شَيْطانٍ رَجِيمٍ «25» فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ «26» إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِکْرٌ لِلْعالَمِينَ «27» لِمَنْ شاءَ مِنْکُمْ أَنْ يَسْتَقِيمَ «28» وَ ما تَشاؤُنَ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ «29»
ترجمه
پس قسم نميخورم به پنج ستاره
که سيّارات پوشيده شدگانند
و بشب وقتى که رو کند بتاريکى
و بصبح وقتى که بدمد
که همانا آن سخن پيام آور مکرّمى است
که داراى قوّت و نزد صاحب مقرّ سلطنت با منزلت است
فرمانروا است در آنجا داراى امانت است
و نيست معاشر و مصاحب شما ديوانه
و بتحقيق ديد او را در افق روشن
و نيست او در خبرهائى که از غيب باو ميرسد امساک کننده
و نيست آن سخن شيطان رانده شده
پس کجا ميرويد
نيست آن مگر موجب تذکّر براى جهانيان
براى هر که بخواهد از شما که براستى و درستى ثابت باشد
و نميخواهيد مگر آنکه بخواهد خدا پروردگار جهانيان.
تفسير
خداوند متعال پس از ذکر اوضاع قيامت در آيات سابقه قسم ياد فرموده اگر کلمه لا زائده باشد که معمول در کلام عرب است يا فرموده قسم نميخورم چون حاجت بقسم نيست يا نفى فرموده عقيده کفّار را بکلمه لا اوّلا و بعدا قسم ياد فرموده بستارگان رجوع کننده بمسير خودشان در افلاکشان چون خنّس بمعناى رواجع است و از امير المؤمنين عليه السّلام نقل شده که آنها پنج ستاره سيّاره‌اند عطارد و زهره و مرّيخ و مشترى و زحل و در مجمع آنرا بستارگان که در روز مخفى و در شب آشکارند تفسير نموده و فرموده خنّس و کنّس جمع خانس و کانس است و هر دو بمعناى مستور و مختفى است و مؤيّد معناى اوّل آنست که موصوف شده بجوارى يعنى سيّارات که جارى ميشوند در افلاکشان و نيز موصوف شده بکنّس
جلد 5 صفحه 352
که بمعناى متواريات و پوشيده شدگان بنور آفتاب است و ظاهر آنست که هر يک از آنها معناى مستقلّى است نه آنکه کنّس مؤکّد خنّس باشد و قمّى ره نقل فرموده که مراد ستارگانند که مخفى ميشوند در روز پس آشکار نميگردند و در بعضى از روايات معتبره بامام غائب عليه السّلام تأويل شده و فائده قسم ياد نمودن تأکيد است و اگر مراد قسم نميخورم باشد آن هم يک نوع تأکيد در کلام است و اين احتمالات در اين ترکيب مکرر ذکر شده و نيز قسم ياد فرموده بشب وقتى که اقبال نمايد بتاريکى يا ادبار نمايد بآن چون از لغات اضداد است و در روايات بهر دو معنى تفسير شده و بصبح وقتى که بدمد و قمى نقل فرموده وقتى که بر آيد و تعبير از آن به تنفّس براى اقبال روح و نسيم است اين قسمها براى آنست که مردم دير باور قبول کنند که قرآن قول جبرئيل مکرّم پيام آور خداوند است يعنى سخن آورنده کلام او است نزد پيغمبر خاتم و جبرئيل داراى قوّت و نزد صاحب تخت و سلطنت داراى مکانت و قرب و منزلت است و مطاع و فرمانفرما است در آن بارگاه نسبت بساير ملائکه و امين است در وحى الهى که کم و زياد نميکند و روايت شده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بجبرئيل فرمود خداوند تو را بقوّت و امانت ستوده چگونه است آن عرض کرد امّا قوّتم آنست که چهار شهر لوط را که هر شهر چهار هزار مرد جنگى داشت غير از زنان و کودکان از بيخ و بن کندم و بالا بردم تا جائيکه صوت مرغها و سگهاى آنها را اهل آسمانها شنيدند پس واژگون نمودم آنها را و افکندم بر زمين و اما امانتم آنست که تا کنون از حدود چيزيکه بمن سپرده شده تجاوز ننمودم و نيز روايت شده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بعد از نزول و ما ارسلناک الّا رحمة للعالمين از جبرئيل پرسيد آيا از اين رحمت چيزى بتو واصل شده عرض کرد بلى من از عاقبت امر خود ترسان بودم تا وقتى که خداوند مرا ببرکت تو ستود بقول خود ذى قوّة عند ذى العرش مکين و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام اين جمله را بجبرئيل تفسير نموده و مطاع ثمّ امين را بمطاع بودن پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نزد خدا و امين بودن او در قيامت و نيز اين قسمها براى آنست که کفار مکّه تهمت نزنند که مصاحب و معاشر و هادى آنها که پيغمبر خدا است ديوانه يا مفتون بعشق على عليه السّلام است که او را براى خود
جلد 5 صفحه 353
جانشين قرار داده چنانچه ظاهر از آيه و مستظهر از نقل قمّى ره است و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم جبرئيل را بصورت اصلى خود در وقت طلوع آفتاب يا در ساق عرش چنانچه مستفاد از بعضى روايات است مشاهده فرمود و آن حضرت کسى نيست که مانند کفّار مکّه که به پيغمبر تهمت زدند در خبرى که از غيب بوحى الهى ميدهد تهمت بخدا زند چون بعضى بظنين بظاء مؤلّف قرائت نموده‌اند و بنا بر قرائت مشهوره مراد آنست که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم کسى نيست که در احکام و معارف الهيّه که از عالم غيب باو ميرسد بخل نمايد و تعليم بافراد قابل ننمايد و در ابلاغ آن امساک فرمايد و کسى تصور نکند که قرآن از قبيل کلام کاهنان است که از شياطين تلقّى مينمودند و اخيرا آنها از مداخله در اخبار غيبيّه ممنوع شدند و بشهاب ثاقب از آسمان رانده گرديدند و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که خداوند بعلم غيب خود بر پيغمبرش بخل نميکند و سخن او از قبيل کلام کاهنان نيست که شياطين با آنها بودند و بزبانشان تکلّم مينمودند و در خاتمه خداوند آنها را ملامت فرموده که پس شما از در خانه محمد و آل او کجا ميرويد و از قرآن چه راهنمائى بهتر ميجوئيد نيست آن مگر موجب تذکّر و سعادت دنيا و آخرت براى جهانيان ولى کسى بآن متذکّر و سعادتمند ميشود از شما مردم که بخواهد راه حقّ را بجويد و استقامت در آن نمايد و کسى طالب حقّ نميشود مگر آنکه خداوند خواسته باشد در ازل سعادت او را باختيار خودش چون مشيّت از آن حق است نه خلق و لطف و توفيق و تأييد مخصوص بذات اقدس او است و قمى ره قول خداوند فأين تذهبون را بفرار از ولايت امير المؤمنين عليه السّلام و ان هو الّا ذکر للعالمين را بکسانيکه اخذ ميثاق از آنها بر ولايت شده و لمن شاء منکم أن يستقيم را به استقامت در اطاعت آن حضرت و ائمه اطهار در حديث سابق تفسير فرموده است و از امام کاظم عليه السّلام و ما تشاءون الّا أن يشاء اللّه ربّ العالمين بقلوب ائمه اطهار تفسير شده که مورد اراده و مشيّت الهيه است و چون خدا بخواهد چيزى را ميخواهند و ثواب قرائت اين سوره در سوره قبل گذشت.
جلد 5 صفحه 354