تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ «1» وَ إِذَا النُّجُومُ انْکَدَرَتْ «2» وَ إِذَا الْجِبالُ سُيِّرَتْ «3» وَ إِذَا الْعِشارُ عُطِّلَتْ «4»
وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ «5» وَ إِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ «6» وَ إِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ «7» وَ إِذَا الْمَوْؤُدَةُ سُئِلَتْ «8» بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ «9»
وَ إِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ «10» وَ إِذَا السَّماءُ کُشِطَتْ «11» وَ إِذَا الْجَحِيمُ سُعِّرَتْ «12» وَ إِذَا الْجَنَّةُ أُزْلِفَتْ «13» عَلِمَتْ نَفْسٌ ما أَحْضَرَتْ «14»
ترجمه
وقتى که خورشيد نورش در هم پيچيده شود
و وقتى که ستارگان تيره گردند
و هنگاميکه کوهها کنده و پراکنده گردد
و وقتى که شتران ده ماهه آبستن فرو گذارده شوند
و وقتى که حيوانات وحشى جمع کرده شوند
و وقتى که درياها مبدّل بآتش افروخته گردد
و وقتى که افراد انسان با مناسب خود جفت شود
و وقتى که دختر زنده بگور شده مورد پرسش گردد
که بچه گناه کشته شده است
و وقتى که نامه‌هاى اعمال منتشر گردد
و وقتى که آسمان کنده و زائل شود
و وقتى که جهنّم افروخته گردد
و وقتى که بهشت نزديک کرده شود
بداند هر کس آنچه را حاضر نموده است.
تفسير
خداوند متعال در اين سوره مبارکه شدائد و اوضاع بپا شدن قيامت را بيان فرموده باين تقريب که وقتى که نور آفتاب پيچيده بهم شود و در آفاق منبسط نگردد چون تکوير بمعناى پيچيدن و دور زدن است و قمّى ره نقل فرموده که مراد رفتن نور آفتاب است و وقتى که ستاره‌ها کدر و بى‌نور گردند و قمّى ره نقل فرموده برود نورشان و کوهها کنده و پراکنده شود و قمّى ره نقل فرموده که سير ميکنند چنانچه خدا فرموده گمان ميکنى آنها را که جامد است و حال آنکه مرور مينمايند مانند مرور ابر و وقتى که ناقه‌هائى که ده ماه از مدّت آبستنى آنها
جلد 5 صفحه 350
گذشته باشد که گفته‌اند نفيس‌ترين اموال عرب است مهمل و بدون چراننده گذارده شود و قمّى ره نقل فرموده که شتر معطّل ماند وقتى که مردم بميرند و کسى نباشد که بدوشد آنرا و وقتى که حيوانات وحشى صحرا جمع کرده شوند يا مبعوث شوند براى مجازات چون گفته‌اند خداوند انتقام حيوان بى‌شاخ را از شاخ‌دار ميکشد و داد مظلوم را از ظالم هر چه باشد ميستاند چون بآنها بقدرى شعور داده که ميفهمند کار بدى کرده‌اند و وقتى که درياها همه مبدّل بآتش افروخته گردد چنانچه قمّى ره نقل فرموده و بعضى گفته‌اند درياهاى شيرين و شور بيکديگر متصل و از هم پر ميشوند و فاصله از بين ميرود و يک دريا ميگردد چون سجر بمعناى پرى است و وقتى که افراد انسان جفت کرده شوند اهل بهشتشان با حور العين و اهل دوزخشان با شياطين چون با هر يک از آنها شيطانى است که قرين او است چنانچه مستفاد از نقل قمّى ره و فرمايش امام باقر عليه السّلام است و وقتى که دختر زنده بگور شده مورد سؤال واقع شود که بچه گناهى کشته شده است چنانچه قمّى ره نقل فرموده که عرب دختران را براى غيرت ميکشتند و روز قيامت پرسيده شود که بچه گناه کشته شده و اين براى ملامت و اتمام حجت بر مرتکب قتل است که مجازات شود و در مجمع از صادقين عليهما السّلام نقل نموده که مودّة بفتح ميم و و او قرائت فرموده‌اند و آنکه مراد رحم و قرابت است و از قاطع سؤال از سبب قطع آن ميشود و از چند روايت معتبر استفاده ميشود که سؤال ميکنند از مودّت ذى القربى که خدا واجب فرموده چرا بآن عمل ننموده و صاحبان آنرا کشتيد و وقتى که نامه‌هاى اعمال بندگان منتشر و بدست صاحبانشان داده شود و وقتى که آسمان از جا کنده و زائل گردد مانند پوست که آنرا از بدن حيوان کنده و زائل ميکنند و وقتى که آتش جهنّم افروخته شود بشدّت و وقتى که بهشت نزديک شود باهل ايمان با نعم بى‌پايان در چنين وقت و روزى هر کس هر عمل خير و شرّى در دنيا از او صادر شده در برابر چشم خود مشاهده مينمايد که در صحيفه اعمال او مکتوب و در خارج مجسّم است بتفصيلى که مکرّر ذکر شده از تجسّم اعمال و آثار وضعيّه آن در آخرت و عالم مثال نعوذ باللّه من هذا المئال و متوجّه ميگردد که آن
جلد 5 صفحه 351
صحيفه و صورت و شکل و هيئت را خودش براى خود تهيّه و حاضر نموده بارتکاب اعمال و اکتساب اخلاق و اين جمله جواب دوازده شرط است که راجع باوضاع دنيا و آخرت در روز قيامت ذکر شده است.