تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى طَعامِهِ «24» أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا «25» ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا «26» فَأَنْبَتْنا فِيها حَبًّا «27» وَ عِنَباً وَ قَضْباً «28»
وَ زَيْتُوناً وَ نَخْلاً «29» وَ حَدائِقَ غُلْباً (30) وَ فاکِهَةً وَ أَبًّا (31) مَتاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعامِکُمْ (32) فَإِذا جاءَتِ الصَّاخَّةُ (33)
يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ (34) وَ أُمِّهِ وَ أَبِيهِ (35) وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنِيهِ (36) لِکُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ (37) وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ (38)
ضاحِکَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ (39) وَ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ (40) تَرْهَقُها قَتَرَةٌ (41) أُولئِکَ هُمُ الْکَفَرَةُ الْفَجَرَةُ (42)
ترجمه
پس بايد بنگرد انسان به خوراکش
همانا ما ريختيم آبرا ريختنى
پس شکافتيم زمين را شکافتنى
پس رويانديم در آن حبوبات
و انگور و گياه اسپست را
و درخت زيتون و خرما
و باغهاى پر از درختهاى در هم
و ميوه و گياه خود رو را
بجهت بر خوردارى شما و چهار پايانتان
پس چون آيد بانگ سخت
روزى که ميگريزد مرد از برادرش
و مادر و پدرش
و زن و پسرانش
براى هر مردى از آنان در چنين روزگارى است که کافى است او را
رويهائى در چنين روز درخشنده است
خندان و شادمان است
و رويهائى در چنين روز بر آنها گرد کدورت است
فرو گيرد آنها را تيرگى
آن گروه کافران بدکارند.
تفسير
خداوند متعال بعد از ذکر نعم ذاتيه خود شروع بذکر نعم خارجيّه فرموده ميفرمايد پس بايد آدمى نظر کند و فکر نمايد در اطراف غذائى که ميخورد و به بيند که خداوند بچه وسائل ظاهره و خفيّه آنرا در دسترس او قرار داده و چه ايادى و عواملى براى آماده نمودن آن بکار رفته تا او متمکّن از تناول آن شده و به بيند که همانا ما ريختيم و نازل نموديم باران رحمت خود را از آسمان ريختنى معتدل و ملايم با زمين و کشت و زرع که تخم نباتات را در مهد خود بپروراند پس شکافتيم زمين را شکافتنى موزون و متناسب و رويانديم در آن حبوبات از قبيل گندم و جو و
جلد 5 صفحه 347
ميوجات از قبيل انگور را که ظاهرا براى کثرت منافع و اقسام آن مخصوص بذکر شده و گياه اسپست تازه را که مکرّر چيده ميشود و خوراک حيوانات است و درخت زيتون را که از آن روغن گرفته ميشود و درخت خرما را که باز براى کثرت منافع آن و وفور در عربستان مخصوص بذکر شده و باغهاى محصور را که داراى درختان بزرگ مختلف است و از زيادى پيچيده بيکديگر ميباشد و ساير ميوجات و گياههاى خود روئى را که در چراگاهها روئيده ميشود و گفته‌اند بمنزله ميوه است براى حيوانات و لذا خداوند فرموده براى بهره بردارى شما و شتر و گاو و گوسفند شما خلق شده و در کافى از امام باقر عليه السّلام طعام در آيه اوّل بعلمى که انسان از کسى اخذ مينمايد تفسير شده و فيض ره فرموده چون طعام اعمّ است از غذاى جسمانى و روحانى و چنانچه انسان مأمور است که نظر کند در غذاى جسمانى خود و بداند که آن بوسيله اسباب سماوى تهيّه شده مأمور است که نظر نمايد بغذاى روحانى خود که علم است و بداند که آن نازل شده است از آسمان وحى در خاندان نبوّت که علمشان از جانب خدا است تا صالح باشد براى غذاى روح نه آنکه اخذ نمايد از کسانيکه رابطه با حق ندارند چون علوم آنها يا اقوال کسانى است که قول آنان حجّت نيست يا وسائل جدال است که بوسيله شيطان بآنها رسيده و بايد از آن اجتناب نمود و چون معناى ظاهر آيه محتاج به بيان نبود امام عليه السّلام معناى خفى آنرا بيان فرموده است و هر دو معنى مراد است بيک اطلاق اين خلاصه فرمايش ايشان است که حقير بنحو اختصار نقل نمودم و بيان صافى اصفى و اعلى و اتم و اکمل است پس چون آيد آواز سختى که گوش را کر کند و مراد نفخه دوم اسرافيل است و بيايد روز که مرد از برادر و مادر و پدر و زن و پسران خود فرار نمايد براى آنکه بقدرى بخود مشغول است که بديگرى نميپردازد چنانچه خداوند خودش در آيه بعد بيان فرموده براى هر مردى از آنانکه در محشر حاضرند در آنروز گرفتارى و شغلى است که کافى است براى آنها و آن مجال نميدهد که بديگرى بپردازد و گفته‌اند خداوند اقارب را بترتيب علاقه‌مندى افراد بآنها ذکر فرموده تا به پسران رسيده که عزيزترين اقاربند و جهت فرار آنستکه اميدى بانتفاع از قبل آنها ندارد يا
جلد 5 صفحه 348
ميترسد مطالبه حقوق خودشان را از او بنمايند اگر در اداء حقوق اقارب کوتاهى کرده باشد و در روايت نبوى بسبب فرارى که قبلا ذکر شد با استناد بآيه بعد اشاره شده و در بعضى از روايات علّت اخير ذکر گرديده و مانعى ندارد که اسباب متعدّده براى فرار موجود باشد و در خاتمه خداوند مردم را در آنروز دو قسمت فرموده يکدسته که اهل ايمانند رويهاى ايشان درخشان و خندان و مسرور و شادمان بنعيم جنان و نجات از نيران است و دسته ديگر که اهل کفر و عصيانند رويهاى آنها غبار آلود و مکدّر است و فرا گرفته رخسار آنانرا تاريکى و سياهى از معاينه عذاب و همّ و غمّ بيرون از حساب در ثواب الاعمال و مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که هر کس سوره عبس و تولّى و سوره اذا الشّمس کوّرت را بخواند در تحت حمايت الهى و در بهشت در سايه رحمت او مستقرّ خواهد گرديد انشاء اللّه تعالى و الحمد للّه رب العالمين و صلّى اللّه على محمد و آله الطاهرين.
جلد 5 صفحه 349