اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ المُطَلَّقات‌ُ يَتَرَبَّصن‌َ بِأَنفُسِهِن‌َّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ وَ لا يَحِل‌ُّ لَهُن‌َّ أَن يَکتُمن‌َ ما خَلَق‌َ اللّه‌ُ فِي أَرحامِهِن‌َّ إِن کُن‌َّ يُؤمِن‌َّ بِاللّه‌ِ وَ اليَوم‌ِ الآخِرِ وَ بُعُولَتُهُن‌َّ أَحَق‌ُّ بِرَدِّهِن‌َّ فِي ذلِک‌َ إِن أَرادُوا إِصلاحاً وَ لَهُن‌َّ مِثل‌ُ الَّذِي عَلَيهِن‌َّ بِالمَعرُوف‌ِ وَ لِلرِّجال‌ِ عَلَيهِن‌َّ دَرَجَةٌ وَ اللّه‌ُ عَزِيزٌ حَکِيم‌ٌ (228)
(و زنان طلاق داده شده باندازه سه پاکي بخود انتظار دهند، و براي آنها حلال نيست که آنچه در ارحام آنها خدا آفريده است پنهان کنند اگر ايمان بخدا و روز بازپسين دارند و شوهران آنها سزاوارترند ببازگشتن اينکه زنان بطرف آنها اگر اصلاح و سازگاري را اراده نمايند، و براي زنان حقي است بر مردان مانند آنچه مردان را بر زنان ميباشد مطابق معروف و براي مردان درجه و فضيلتي بر زنان است و خداوند غالب و حکيم است) وَ المُطَلَّقات‌ُ يَتَرَبَّصن‌َ بِأَنفُسِهِن‌َّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ طلاق بمعني رهايي است و مطلقات زناني هستند که شوهرانشان آنها را طلاق داده‌اند بشرائطي که در باب طلاق مذکور است و کلمه مطلقات اگرچه اطلاق و عموميت دارد ولي بقرينه حکم عده، مراد زوجات مدخوله غير يائسه ميباشند زيرا غير مدخوله و يائسه عدّه ندارند، و اما از حيث اينکه حکم تفاوتي بين طلاق رجعي و بائن نيست اگر چه در حکم بعد متفاوت ميباشد چنانچه بيايد و همچنين شامل ذات حمل نيست زيرا ذات حمل اگر چه عده دارد ولي عده او بنص آيه شريفه:
وَ أُولات‌ُ الأَحمال‌ِ أَجَلُهُن‌َّ أَن يَضَعن‌َ حَملَهُن‌َّ«1» تا وضع حمل است، بلي هر گاه وضع حمل پيش از مدت عده غير حامل باشد ملاک انقضاء مدت غير حامل است
1- سوره طلاق آيه 4
جلد 2 - صفحه 456
باين معني که عدّه حامل ابعد الاجلين ميباشد، و تربص بمعني صبر کردن و خودداري نمودن است که عبارت از عده نگاه داشتن ميباشد و قروء جمع قرء است و اينکه وزن جمع اگر چه براي کثرت است و مناسب ثلاثة جمع قلت است که اقراء باشد لکن بمناسبت لفظ مطلقات که شامل جميع زنهاي مطلقه ميشود و بواسطه اينکه زن بعد از سه طلاق بائن ميشود جمع کثرت آورد، و اقراء نيز مانند قروء جمع کثرت است چنانچه در حديث آينده است، و قرء از لغت اضداد است هم اطلاق بر حيض ميشود چنانچه در حديث است «
دعي الصلاة ايّام اقرائک
» يعني نماز را ايام حيض ترک کن و هم اطلاق بر طهر ميشود و بنا بر مذهب شيعه و جماعتي از عامه مراد از قرء در آيه شريفه طهر است بنا بر اينکه ايام عده طلاق سه طهر است يکي طهري که در آن طلاق واقع ميشود و پس از آن دو مرتبه حيض و دو مرتبه طهر که حاصل شد همين که طهر سوم تمام شد و حايض گرديد عده منقضي ميگردد، و اقل‌ّ مدت عده بيست و شش روز و دو لحظه است با اينکه فرض که طلاق در طهر غير مواقعه واقع شود و يک لحظه پس از طلاق حائض گردد باقل مدت حيض که سه روز است پس طاهر گردد باقل مدت طهر که ده روز است و دو مرتبه حائض شود باقل حيض و طاهر شود باقل طهر و پس از آن لحظه که حائض گرديد عده منقضي ميگردد.
وَ لا يَحِل‌ُّ لَهُن‌َّ أَن يَکتُمن‌َ ما خَلَق‌َ اللّه‌ُ فِي أَرحامِهِن‌َّ يعني زنان مطلقه حامله روا نيست که حمل خود را مکتوم دارند زيرا عدّه آنان باقيست تا وضع حمل و زوج در مدت حمل حق رجوع دارد و بر زن حرام است که حمل خود را کتمان کند چنانچه از حضرت صادق عليه السّلام در برهان صفحه 23 نقل نموده «
فلا يحل لها ان تکتم حملها و هواي الزوج احق بها في ذلک الحمل ما لم تضع
» و بعضي گفتند مراد از کتمان «
ما خلق اللّه في ارحامهن
» کتمان حيض است
جلد 2 - صفحه 457
و بعضي گفتند کتمان حيض و حمل هر دو است و در مجمع البيان اينکه قول را به حضرت صادق عليه السّلام نسبت داده است.
إِن کُن‌َّ يُؤمِن‌َّ بِاللّه‌ِ وَ اليَوم‌ِ الآخِرِ يعني مقتضاي ايمان بخدا و روز جزا اينست که حمل خود را کتمان نکند نه اينکه حرمت کتمان مشروط بايمان باشد وَ بُعُولَتُهُن‌َّ أَحَق‌ُّ بِرَدِّهِن‌َّ فِي ذلِک‌َ إِن أَرادُوا إِصلاحاً اينکه حکم مختص بطلاق رجعي يعني طلاق اول و دوم است که شوهر حق دارد در ايام عده تا منقضي نشده رجوع نمايد و امّا در طلاق بائن حق رجوع ندارد بلکه در بعض اقسام آن محتاج بعقد جديد، و در بعض اقسام محتاج بمحلل است و در بعضي موقوف برجوع زوجه در بذل است که طلاق خلعي باشد و در بعضي ديگر حرام مؤبد است و مقصود از جمله إِن أَرادُوا إِصلاحاً اينست که غرض زوج از رجوع اصلاح باشد نه اضرار بزوجه که اگر غرض او اضرار باشد رجوع حرام است زيرا اضرار بمسلمان حرام ميباشد و لو اينکه اگر رجوع نمود احکام رجوع بر آن بار ميشود.
وَ لَهُن‌َّ مِثل‌ُ الَّذِي عَلَيهِن‌َّ بِالمَعرُوف‌ِ يعني حقوق زوجيت يک طرفي نيست بلکه همين طور که زوج حقوقي بر زوجه دارد زوجه نيز حقوقي بر زوج دارد.
و حقوق زن بر مرد علاوه از مهر، عبارت از حق نفقه و کسوة و سکني بمقدار معروف مطابق شئون او و تمکن مرد است و همچنين حق مضاجعت و مواقعت و غير اينها از حقوق مستحبه، و بر مرد است که لوازم زندگي زن از خدمت خانه و طبخ و خريد و لباس شويي و کناسه و خياطت و نحو اينها را فراهم کند و حق ندارد بزن در اينگونه امور تحکم نمايد و حتي بچه داري و شير دادن بچه را حق ندارد از او مطالبه کند و زن ميتواند براي آن مطالبه اجرت نمايد.
اگر چه بر زن مستحب‌ّ است که نسبت بکارهاي خود و شوهرش از خانه داري و بچه‌داري و شير دادن و نحو اينها خود قيام کند.
جلد 2 - صفحه 458
و اما حقوق مرد بر زن اهم‌ّ آنها اطاعت زن از شوهر است و زن حق ندارد بدون اجازه شوهر از خانه بيرون رود حتي خانه پدر و مادر، که اگر بدون اجازه از خانه بيرون رود ملائکه آسمان او را لعنت ميکنند تا برگردد.
و اعمال مستحبه مانند نماز مستحبي و روزه مستحبي و زيارت مستحبي و امثال اينها را نيز با نهي او نمي‌تواند بجا آورد و نسبت بمقاربت و مواقعه هر موقع که شوهر بخواهد بايد تمکين شود مگر اينکه عذر شرعي مانند حيض و احرام و روزه واجب و نحو اينها داشته باشد و جايز نيست بدون اجازه شوهر در اموال او تصرف نمايد و جايز نيست براي غير شوهر زينت کند و با نامحرمان تماس بگيرد و بايد حفظ ناموس شوهر خود را بنمايد و غير اينها.
وَ لِلرِّجال‌ِ عَلَيهِن‌َّ دَرَجَةٌ يعني در عين حال که حقوق همانند بين زنان و شوهران برقرار نمود منزلت و مرتبت مردان را بر آنان نيز حفظ فرمود، و حتي از رسول اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که فرمود «
1» لو کنت آمرا احدا يسجد لاحد لامرت المرأة ان يسجد لزوجها»«
و از حضرت باقر عليه السّلام روايت شده که فرمود «
جاءت امرأة الي رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم فقالت يا رسول اللّه ما حق الزوج علي المرأة فقال لها ان تطيعه و لا تعصيه و لا تتصدق بشي‌ء من بيته الا باذنه و لا تصوم تطوّعا الا باذنه و لا تمنعه نفسها و ان کانت علي ظهر قتب و لا تخرج من بيتها الا باذنه فان خرجت بغير اذنه لعنتها ملائکة السماء و ملائکة الارض و ملائکة الغضب و ملائکة الرحمة حتي ترجع الي بيتها فقالت يا رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم من اعظم النّاس حقا علي الرجل! قال والداه، قالت فمن اعظم النّاس حقا علي المرأه! قال زوجها، قالت أ فما لي عليه من الحق مثل ما له علي‌ّ!
2» قال لا و لا من کل مائة واحده»«
1- مجمع و برهان، و ظهر قتب در حديث دوم بمعني پشت شتر است
2- مجمع و برهان، و ظهر قتب در حديث دوم بمعني پشت شتر است
جلد 2 - صفحه 459
وَ اللّه‌ُ عَزِيزٌ حَکِيم‌ٌ و خداوند عزيز است يعني غالب و حکيم است يعني احکام و تشريعات او موافق حکمت و صلاح فرد و اجتماع است.