بر اساس روايات اهل سنّت، شخصى به نام عبداللّه بن امّ مکتوم که فردى نابينا بود، به مجلس پيامبر وارد شد، در حالى که آن حضرت با بزرگان قريش همچون ابوجهل و عُتبه جلسه داشت و آنان را به اسلام دعوت مى‌کرد. او که نابينا بود و حاضران را نمى‌ديد، مکرّر از پيامبر مى‌خواست که قرآن بخواند تا او حفظ کند.
لذا نوعى کراهت و ناراحتى در چهره آن حضرت ظاهر شد. در اينجا بود که آيات اوليه سوره عبس نازل شد و آن حضرت را مورد عتاب و سرزنش قرار داد.
البتّه در آيات مورد بحث، دلالت روشنى بر اينکه شخص عبوس کننده، پيامبر بوده است وجود ندارد و روايات اهل سنّت، آن را مطرح کرده است. امّا در روايتى که از امام صادق عليه السلام رسيده، اين آيات در شأن مردى از بنى اميّه نازل شده که در محضر پيامبر بوده و به هنگام ورود ابن مکتوم، چهره درهم کشيد و روى بگرداند. «1»
مرحوم سيّد مرتضى در کتاب متشابه القرآن، روايات اهل سنّت را مردود دانسته و با استناد به ديگر آيات قرآن مى‌فرمايد:
خداوند اخلاق پيامبر را ستوده و درباره او فرموده است: «إِنَّکَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ» «2» تو داراى خلق نيکو و بزرگوارانه هستى ودر دو مورد آن حضرت را به تواضع در برابر مؤمنان سفارش نموده است: «وَ اخْفِضْ جَناحَکَ لِلْمُؤْمِنِينَ» «3»، «وَ اخْفِضْ جَناحَکَ لِمَنِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ» «4»
علاوه بر آنکه اگر پيامبر چنين اخلاقى داشت، بر اساس آيات ديگر قرآن، اصولًا در تبليغ توفيقى نداشت. چنانکه خداوند خطاب به پيامبرش مى‌فرمايد: «لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ» «5» اگر تندخو و خشن بودى، مردم از اطراف تو پراکنده مى‌شدند.
ده آيه انتقاد به خاطر چهره درهم کشيدن و عبوس کردن در برابر نابينايى که براى او خنده و ترشرويى فرقى ندارد، نشان دهنده حساسيت اسلام در برخورد با طبقه محروم است.
مراد از «مَنِ اسْتَغْنى» يا بى‌نيازى مالى است که باعث مى‌شود شخص خود را برتر از
«1». تفسير الميزان.
«2». قلم، 4.
«3». حجر، 88.
«4». شعراء، 215.
«5». آل‌عمران، 159.
جلد 10 - صفحه 384
ديگران بداند و يا بى‌نيازى از ارشاد و هدايت است که شخص، ديگران را گمراه و منحرف ببيند. البتّه جمع ميان هردو نيز ممکن است، يعنى شخص در اثر ثروت زياد، گرفتار غرور شده و به سخن حق ديگران گوش فراندهد.